Đồng chí Xuân Thủy - Nhà ngoại giao xuất sắc với “nụ cười chiến thắng”

Hà Nội (TTXVN 17/1/2026) Không chỉ là nhà chính trị, nhà báo tài năng, người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đồng chí Xuân Thủy còn là nhà ngoại giao xuất sắc, để lại nhiều dấu ấn quan trọng trong công tác xây dựng ngành ngoại giao Việt Nam. Đặc biệt khi nhắc đến Trưởng đoàn Xuân Thủy tại Hội nghị Paris, người ta không thể không nói đến nhà ngoại giao “có nụ cười chiến thắng” luôn giữ phong thái cởi mở, điềm đạm, khoan thai và vững vàng.

 * Nhà ngoại giao xuất chúng

Khởi đầu sự nghiệp ngoại giao ngay từ những ngày đầu thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đồng chí Xuân Thủy đã được Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh tin tưởng giao nhiều nhiệm vụ quan trọng. Đồng chí được đánh giá là người hoạt động xuất sắc trong cả ba lĩnh vực đối ngoại là đối ngoại Đảng, ngoại giao Nhà nước và đối ngoại Nhân dân.

Đồng chí Xuân Thủy đã có nhiều đóng góp trong việc thực hiện sách lược “hòa để tiến”, với phương châm “dĩ bất biến, ứng vạn biến” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề ra, góp phần bảo vệ vững chắc chính quyền cách mạng non trẻ trong bối cảnh thù trong, giặc ngoài những ngày đầu lập nước. Đồng chí đã nhiều lần tháp tùng Chủ tịch Hồ Chí Minh hoặc cùng các đồng chí Nguyễn Lương Bằng, Trần Huy Liệu đàm phán trực tiếp với các tướng lĩnh của Tưởng Giới Thạch và Việt Quốc, Việt Cách; giải quyết việc thành lập Chính phủ Liên hiệp, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, bảo vệ những thành quả của Cách mạng Tháng Tám.

Trong những năm 1961-1979, đồng chí Xuân Thủy giữ trọng trách là Bộ trưởng Bộ Ngoại giao và Trưởng Ban Đối ngoại Trung ương. Đây là giai đoạn vô cùng khó khăn khi phong trào cộng sản và công nhân quốc tế khủng hoảng về đường lối, có bất đồng và chia rẽ sâu sắc. Đế quốc Mỹ lại triển khai chiến lược “chiến tranh đặc biệt” nhằm mở rộng chiến tranh ra toàn miền Nam Việt Nam. Trong khi đó, cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của Việt Nam đang phát triển mạnh, cần sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế. Hoàn cảnh khó khăn, phức tạp đó càng làm nổi bật bản lĩnh và tài trí của nhà ngoại giao xuất sắc Xuân Thủy.

Dưới sự chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đồng chí Xuân Thủy đã trực tiếp tham gia nhiều hoạt động đối ngoại, tiếp xúc nhằm củng cố đoàn kết giữa các nước xã hội chủ nghĩa anh em, hạn chế tối đa những tác động bất lợi, nhờ đó ngoại giao Việt Nam tranh thủ được sự ủng hộ, giúp đỡ quý báu và to lớn của cả Liên Xô (cũ) và Trung Quốc cũng như các nước xã hội chủ nghĩa khác. Đồng chí từng giữ cương vị Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt - Trung (1960) và sau đó là Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt - Xô (1980). Đồng chí cũng đảm nhận chức Trưởng Ban Công tác miền Tây, Ban Công tác của Trung ương phụ trách giúp đỡ lẫn nhau giữa cách mạng Việt Nam, Lào và Campuchia. Những nỗ lực và hoạt động ngoại giao của đồng chí đã giúp gắn kết, phối hợp giữa ngoại giao Nhà nước với ngoại giao Nhân dân, nhờ đó mặt trận nhân dân thế giới ủng hộ cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của nhân dân ta không ngừng được củng cố và mở rộng.

Được Đảng tin tưởng trao trách nhiệm, đồng chí Xuân Thủy đã phụ trách công tác ngoại giao Nhân dân cho đến năm 1975. Đồng chí có công rất lớn trong việc hình thành và phát triển rộng rãi nền ngoại giao Nhân dân của nước ta, là Tổng chỉ huy đối ngoại Nhân dân. Đồng chí trực tiếp làm Phó Chủ tịch Ủy ban Bảo vệ hòa bình thế giới của Việt Nam (1952), Ủy viên Hội đồng Hòa bình thế giới (1954), Phó Chủ tịch Ủy ban Đoàn kết Á-Phi của Việt Nam (1957),… Với tài tổ chức và thuyết phục, đồng chí  Xuân Thủy đã nói lên tiếng nói của nhân dân Việt Nam, tranh thủ được sự đồng tình, ủng hộ của nhân dân thế giới đối với cuộc đấu tranh chính nghĩa của nhân dân ta, đóng góp quan trọng hình thành mặt trận nhân dân thế giới ủng hộ Việt Nam, góp phần xây dựng cơ sở cho nền ngoại giao Nhân dân mang đậm bản sắc Việt Nam ngày nay.

 * Cuộc đấu trí ngoại giao ở Hội nghị Paris

Dấu ấn đậm nét nhất trong sự nghiệp ngoại giao của đồng chí Xuân Thủy là thời kỳ từ năm 1968-1973, với tư cách Bộ trưởng, Trưởng đoàn Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Hội nghị Paris về Việt Nam. Hội nghị Paris về Việt Nam (từ tháng 5/1968 đến tháng 1/1973) là cuộc đàm phán dài nhất để chấm dứt một cuộc chiến tranh trong thế kỷ XX; là tâm điểm đối chọi giữa nền ngoại giao nhà nghề của một siêu cường với nền ngoại giao của một nhà nước cách mạng còn non trẻ.

Trên cương vị Trưởng đoàn của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Hội nghị Paris, đồng chí Xuân Thủy trong suốt quá trình đàm phán luôn bám sát chỉ đạo của Bộ Chính trị, kiên định về nguyên tắc chiến lược, đồng thời linh hoạt, khéo léo về sách lược. Đặc biệt, đồng chí đã vận dụng sáng tạo sách lược “tuy hai mà một, tuy một mà hai”, phối hợp chặt chẽ giữa hai miền Bắc - Nam trong quá trình đàm phán hướng tới mục tiêu chung là độc lập dân tộc và thống nhất đất nước. Suốt quá trình đàm phán kéo dài gần 5 năm tại Paris, trong khi Mỹ đã phải 4 lần thay đổi Trưởng đoàn, đồng chí Xuân Thủy được Đảng và Nhà nước tín nhiệm trao trọng trách Trưởng đoàn từ đầu đến cuối cuộc đàm phán. Thắng lợi của đàm phán Paris và Hiệp định Paris đã buộc đế quốc Mỹ rút quân khỏi miền Nam Việt Nam, tạo ra thế và lực mới cho cách mạng miền Nam Việt Nam, mở đường cho Đại thắng Mùa xuân năm 1975, thống nhất đất nước. Quá trình đàm phán ở Paris và Hiệp định Paris là chiến thắng của một nền ngoại giao tuy non trẻ nhưng đầy chính nghĩa và mưu lược của cách mạng Việt Nam, trong đó ghi đậm dấu ấn của đồng chí Xuân Thủy.

 

Tại Hội nghị Paris, đồng chí Xuân Thủy đã khéo léo kết hợp nhuần nhuyễn báo chí và ngoại giao thành một "vũ khí" đấu tranh đặc biệt hiệu quả. Đồng chí sử dụng họp báo và trả lời phỏng vấn các nhà báo như một hình thức đấu tranh tư tưởng công khai, hiệu quả và mạnh mẽ trên trường quốc tế. Tại 248 phiên họp công khai của Hội nghị Paris, Trưởng đoàn Xuân Thủy với lý lẽ đanh thép, kết hợp thái độ vừa cứng rắn, vừa mềm dẻo đã luôn giành thế chủ động và thuyết phục được các nhà quan sát.

Bên lề hội nghị, Việt Nam đã tổ chức gần 500 cuộc họp báo lớn nhỏ, thường xuyên và không thường xuyên, cùng hàng trăm cuộc trả lời phỏng vấn. Trong đó, đồng chí Xuân Thủy không chỉ chủ trì những cuộc họp báo chính thức, đặc biệt là họp báo vào mỗi thứ Năm hằng tuần sau phiên họp tại Trung tâm Hội nghị Quốc tế Paris, mà còn trực tiếp trả lời phỏng vấn từ các hãng thông tấn lớn của phương Tây và các nước xã hội chủ nghĩa.

Với bề dày kinh nghiệm làm ngoại giao, cùng nụ cười thường trực và phong thái lịch lãm, Trưởng đoàn Xuân Thủy luôn khiến giới báo chí quốc tế nể phục. Đồng chí có những câu trả lời chân thành, khôn khéo, sâu sắc mà vẫn dí dỏm, dễ hiểu; góp phần quan trọng tạo ra “mặt trận đoàn kết nhân dân thế giới” rộng lớn, một phong trào phản chiến mạnh mẽ ngay trong lòng nước Mỹ và phương Tây. Từ đó tạo nên sức ép dư luận quốc tế buộc Mỹ phải đàm phán và đi đến ký kết Hiệp định Paris, góp phần quan trọng vào thắng lợi của Đại thắng Mùa Xuân năm 1975.

Chia sẻ về đồng chí Xuân Thủy, Đại sứ Phạm Ngạc - thành viên Đoàn đàm phán của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Hội nghị Paris cho biết: “Đồng chí Xuân Thủy là linh hồn của Đoàn đại biểu Chính phủ Việt Nam. Với phong thái chững chạc, phát biểu mạch lạc, đối đáp sắc sảo, nụ cười tươi tắn, ông là hình ảnh của các sứ thần Việt Nam xưa, đầy đủ bản lĩnh đối phó và đề cao tự tôn dân tộc. Đồng chí Xuân Thủy có gốc Nho học thâm thúy, nhưng lại tiếp thu nhanh nhạy văn hóa phương Tây. Tại Hội nghị Paris, ngay từ những ngày đầu tiên qua các cuộc họp báo và tiếp xúc với các đoàn, các tổ chức chính trị của Pháp và thế giới, đồng chí đã chinh phục được thiện cảm của họ. Trong Hội nghị chính thức, đồng chí Xuân Thủy nêu lập trường chính nghĩa của nhân dân Việt Nam, ủng hộ đề nghị hợp tình hợp lý của Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam, phê phán quan điểm sai trái của đối phương. Sau những bài phát biểu chính thức lần lượt của bốn đoàn, sang phần phát biểu thêm, đồng chí luôn luôn tỏa sáng với cách đối đáp sắc sảo và ý nhị của mình, có lúc làm đối phương phải tán thưởng và khâm phục”.

Cũng theo Đại sứ Phạm Ngạc, trong sinh hoạt nội bộ đoàn, đồng chí Xuân Thủy luôn là người anh Cả được mọi người thán phục và quý mến. Đồng chí làm gương trong công tác đối ngoại, chặt chẽ về đường lối, linh hoạt trong biện pháp, góp ý thân tình về những sai sót, khiếm khuyết của cán bộ. Tuy bệnh hen luôn hành hạ, nhưng đồng chí vẫn dự đều các phiên họp kéo dài suốt ngày và tới đêm khuya, vẫn tươi tỉnh để tiếp khách và bạn bè. “Đồng chí Xuân Thủy luôn hòa nhập cùng nhân viên Việt Nam và Pháp, đánh cờ, trò chuyện, chơi boule (bi sắt). Đồng chí đặc biệt quan tâm giúp đỡ đoàn miền Nam và những người có hoàn cảnh gia đình khó khăn; thực sự chinh phục được trái tim và khối óc của mọi người; xứng đáng là học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh”.

Nhà báo Nguyễn Minh Vỹ, Phó Trưởng đoàn đàm phán của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từng nhận xét: "Đồng chí Xuân Thủy có nụ cười rất đẹp, tự nhiên, ung dung, tự tại, có ý nghĩa sâu sắc bên trong, làm cho mọi người có cảm tình. Nụ cười đó đã thuyết phục các nhà báo thuộc mọi khuynh hướng. Nụ cười đó, suy rộng ra, không phải là nụ cười của cá nhân Xuân Thủy, mà là nụ cười của cả nhân dân Việt Nam...”.

Ghi nhận công lao và những đóng góp to lớn của đồng chí Xuân Thủy đối với Tổ quốc, với ngành ngoại giao, Đảng và Nhà nước ta đã trao tặng đồng chí Huân chương Sao vàng, Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập Hạng nhất, Huân chương Kháng chiến Hạng nhất và nhiều huân, huy chương cao quý khác.

Có thể nói, cuộc đời và sự nghiệp của đồng chí Xuân Thủy là tấm gương về một trí tuệ và một nhân cách lớn với những cống hiến không mệt mỏi cho Đảng, cho đất nước và dân tộc. Lịch sử sẽ mãi ghi những nét son tên tuổi và hình ảnh của nhà ngoại giao xuất sắc và đức độ Xuân Thủy, với nụ cười chiến thắng, người từng đem hết tâm huyết và tài năng của mình vào cuộc đấu tranh quyết liệt tại Hội nghị Paris về Việt Nam cho đến khi toàn thắng./.

Tư liệu (tổng hợp)