Giải Nobel Y sinh 2025 và các giải Nobel Y sinh trong 10 năm gần đây

Hà Nội (TTXVN 6/10/20250 Chiều ngày 6/10/2025 (giờ Việt Nam), tại thủ đô Stockholm (Thụy Điển), Hội đồng Nobel tại Viện Karolinska đã công bố giải Nobel Y Sinh 2025 thuộc về bộ 3 nhà khoa học Mary E.Brunkow, Fred Ramsdell (người Mỹ) và Shimon Sakaguchi (người Nhật Bản) vì những khám phá của họ liên quan đến sự dung nạp miễn dịch ngoại vi.

Nobel Y Sinh là giải thưởng khai màn tuần lễ Nobel năm 2025. Các giải thưởng tiếp theo sẽ được công bố trong những ngày tới là Giải Nobel Vật lý (chiều 7/10), Nobel Hóa học (chiều 8/10), Nobel Văn học (chiều 9/10), Nobel Hòa bình (chiều 10/10) và Nobel Kinh tế (chiều 13/10). Mỗi giải thưởng bao gồm Huy chương Vàng, bằng chứng nhận và 11 triệu kronor Thụy Điển (tương đương 1,2 triệu USD).

* Vinh danh những khám phá về hệ thống kiểm soát miễn dịch

Hội đồng Nobel tại Viện Karolinska đã quyết định trao giải Nobel Y sinh 2025 cho 3 nhà khoa học Mary E. Brunkow (người Mỹ), Fred Ramsdell (người Mỹ) và Shimon Sakaguchi (người Nhật Bản) nhằm tôn vinh những đóng góp mang tính đột phá của họ trong lĩnh vực sinh học miễn dịch mà cụ thể là cơ chế dung nạp miễn dịch ngoại vi (peripheral immune tolerance). Các nghiên cứu của bộ 3 nhà khoa học này đã làm sáng tỏ các cơ chế kiểm soát hệ thống miễn dịch nhằm ngăn chặn sự tấn công nhầm lẫn của hệ thống miễn dịch vào chính các mô của cơ thể.

Hệ thống miễn dịch của con người có khả năng phòng vệ mạnh mẽ trước hàng nghìn tác nhân gây bệnh mỗi ngày, nhưng nếu không được kiểm soát, hệ miễn dịch cũng có thể gây ra các phản ứng tự miễn, dẫn đến các bệnh lý nghiêm trọng. Trong nghiên cứu của mình, các nhà khoa học đã xác định được một thành phần chủ chốt của hệ miễn dịch có tên là tế bào T điều hòa (regulatory T cells), đóng vai trò như "lực lượng bảo vệ" nội tại có khả năng kiểm soát và hạn chế hoạt động của các tế bào miễn dịch khác, duy trì sự cân bằng miễn dịch nhằm phòng tránh các phản ứng tự miễn.

Trước đó, trong quá trình nghiên cứu, năm 1995, nhà khoa học Shimon Sakaguchi đã đi ngược lại quan điểm khoa học phổ biến lúc bấy giờ vốn cho rằng cơ chế dung nạp miễn dịch chỉ đơn thuần là do loại bỏ các tế bào miễn dịch gây hại trong tuyến ức. Thay vào đó, ông Sakaguchi chứng minh rằng hệ thống miễn dịch còn có các cơ chế phức tạp khác, đặc biệt là sự tồn tại của nhóm tế bào chưa từng được biết đến trước đây có chức năng bảo vệ cơ thể khỏi bệnh tự miễn.

Năm 2001, các nhà khoa học Brunkow và Ramsdell tiếp tục khám phá bằng cách lý giải nguyên nhân tại sao có một loài chuột lại dễ mắc bệnh tự miễn. Họ phát hiện ra rằng những con chuột này mang đột biến trong gene Foxp3, một gene sau này được xác định có vai trò quyết định trong sự phát triển của tế bào T điều hòa. Họ cũng chỉ ra rằng đột biến tương tự ở người gây ra bệnh tự miễn nghiêm trọng mang tên IPEX.

Đến năm 2003, ông Sakaguchi liên kết các phát hiện của các đồng nghiệp với gene Foxp3 và chứng minh rằng gene này chính là gene chủ đạo kiểm soát sự biệt hóa và hoạt động của các tế bào T điều hòa. Các tế bào này, sau đó được gọi là tế bào Tregs (regulatory T cells), có nhiệm vụ giám sát hoạt động của các tế bào miễn dịch khác trong cơ thể, góp phần duy trì cân bằng miễn dịch và đảm bảo sự dung nạp miễn dịch phù hợp với chính mô của cơ thể.

Những thành tựu nghiên cứu này đã mở ra lĩnh vực mới trong sinh học miễn dịch, đặc biệt là cơ chế dung nạp miễn dịch ngoại vi. Các phát hiện của họ đã thúc đẩy sự phát triển các phương pháp điều trị y học mới, phục vụ trong điều trị ung thư, các bệnh tự miễn và nâng cao hiệu quả cũng như độ an toàn của các kỹ thuật cấy ghép nội tạng. Hiện nay, một số phương pháp điều trị dựa trên nền tảng này đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng, hứa hẹn mang lại nhiều cải tiến trong tương lai của y học lâm sàng.

Chủ tịch Ủy ban Nobel, Olle Kämpe, nhận định các phát hiện của bộ 3 nhà khoa học trên mang lại sự hiểu biết sâu sắc về chức năng của hệ thống miễn dịch cũng như lý do vì sao một số người lại mắc bệnh tự miễn trong khi những người khác thì không. Những khám phá này cung cấp nền tảng vững chắc cho các ứng dụng lâm sàng trong điều trị các bệnh tự miễn và ung thư, đồng thời mở ra tiềm năng cao trong lĩnh vực cấy ghép nội tạng.

* Các giải Nobel Y sinh trong 10 năm gần đây:

- Năm 2024: Giải Nobel Y sinh được trao cho 2  nhà khoa học người Mỹ là Victor Ambros và Gary Ruvkun với nghiên cứu về microRNA và vai trò trong điều hòa gene. Phát hiện này được coi là bước đột phá trong lĩnh vực sinh học phân tử, mở ra những hướng nghiên cứu mới về vai trò của microRNA.

- Năm 2023: Giải Nobel Y sinh năm 2023 thuộc về nhà khoa học người Hungary Katalin Kariko và nhà khoa học người Mỹ Drew Weissman với phát hiện về việc biến đổi cơ sở nucleoside để phát triển vaccine công nghệ mRNA hiệu quả trong phòng ngừa COVID-19. Hội đồng Nobel cho biết công trình nghiên cứu của hai nhà khoa học này góp phần thúc đẩy sản xuất vaccine với tốc độ nhanh chưa từng thấy trong suốt thời gian đại dịch COVID-19, một trong những mối đe dọa lớn nhất đối với con người trong lịch sử hiện đại.

Theo Hội đồng Nobel, công trình nghiên cứu của hai nhà khoa học Kariko và Weissman đã thay đổi sự hiểu biết căn bản về cách mRNA tương tác với hệ miễn dịch của con người. Công nghệ này cũng cho thấy những kết quả đầy hứa hẹn để chống lại các bệnh khác như HIV, ung thư, và bệnh di truyền.

- Năm 2022: Giải Nobel Y sinh năm 2022 thuộc về nhà khoa học người Thụy Điển Svante Paabo với công trình nghiên cứu về gene của các loài linh trưởng đã tuyệt chủng và sự tiến hóa của loài người. Công trình nghiên cứu của ông được đánh giá là mang tính bước ngoặt, góp phần làm thay đổi lĩnh vực nghiên cứu về nguồn gốc loài người sau khi phát triển các cách tiếp cận mới cho phép kiểm tra chuỗi ADN từ những mẫu vật khảo cổ. Dựa trên những phát hiện của mình, nhà di truyền học Svante Paabo đã thiết lập một bộ môn khoa học hoàn toàn mới có tên gọi là Paleogenomics - tái tạo và phân tích thông tin bộ gene của các loài đã tuyệt chủng. Bằng cách chỉ ra những điểm khác nhau về di truyền học để phân biệt giữa loài người hiện nay và những loài vượn người đã tuyệt chủng, những phát hiện của ông đã cung cấp nền tảng cơ bản để khám phá những yếu tố giúp loài người trở nên khác biệt như ngày nay.

- Năm 2021: Giải Nobel Y sinh năm 2021 thuộc về hai nhà khoa học người Mỹ là David Julius và Ardem Patapoutian “vì những khám phá của họ về các thụ thể đối với nhiệt độ và xúc giác”. Những khám phá mang tính đột phá của hai nhà khoa học trên đã  “cho phép chúng ta hiểu về cách thức mà nhiệt độ nóng, lạnh và lực cơ học có thể kích hoạt các xung thần kinh và cho phép chúng ta nhận thức, thích nghi với thế giới xung quanh. Những kiến thức này đang được sử dụng để phát triển các phương pháp điều trị cho hàng loạt chứng bệnh, bao gồm cả cơn đau mãn tính".

- Năm 2020: Giải Nobel Y sinh 2020 vinh danh 3 nhà khoa học Harvey J. Alter (người Mỹ), Michael Houghton (người Anh) và Charles M.Rice (người Mỹ) với công trình nghiên cứu về virus gây bệnh viêm gan C. Những nghiên cứu của 3 nhà khoa học có đóng góp mang tính quyết định trong cuộc chiến chống lại căn bệnh viêm gan truyền qua đường máu, một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng của y tế toàn cầu vì nó gây ra bệnh xơ gan và ung thư gan ở nhiều người trên khắp thế giới.

- Năm 2019: Hai nhà khoa học Mỹ là William Kaelin và Peter Ratcliffe, cùng nhà khoa học người Anh Gregg Semenza đã đoạt giải Nobel Y sinh 2019 với công trình khám phá về cách thức các tế bào cảm thụ và thích ứng với môi trường oxygen thay đổi. Công trình nghiên cứu này đã xác định được cơ chế phân tử điều chỉnh hoạt động của gien nhằm đáp ứng sự với thay đổi khác nhau của oxygen, vốn được coi là tác nhân chính gây ra nhiều căn bệnh. Những khám phá của 3 nhà khoa học trên đã mở đường cho những liệu pháp chữa trị bệnh thiếu máu, ung thư và nhiều bệnh khác.

- Năm 2018: Hai nhà khoa học gồm James P. Allison (người Mỹ) và Tasuku Honjo (người Nhật Bản) đã đoạt giải Nobel Y sinh 2018 vì công trình nghiên cứu điều trị ung thư bằng việc ức chế miễn dịch âm tính. Liệu pháp này là một cách tiếp cận mang tính cách mạng trong chữa trị bệnh ung thư.

- Năm 2017: Ba nhà khoa học người Mỹ là Jeffrey C. Hall, Michael Rosbash và Michael W. Young đã đoạt giải Nobel Y sinh 2017 vì những khám phá về cơ chế phân tử điều khiển nhịp sinh học ngày đêm. Khám phá về nhịp sinh học ngày đêm, đồng hồ sinh học này giúp chúng ta hiểu được bí ẩn tại sao con người cần ngủ và tại sao giấc ngủ lại diễn ra.

- Năm 2016: Nhà khoa học người Nhật Bản Yoshinori Ohsumi đã đoạt giải Nobel Y sinh 2016 với công trình nghiên cứu các cơ chế phân tách và tái tạo các thành phần tế bào. Đây là thành tựu khám phá ra cơ chế tự thực, một quá trình cơ bản trong tế bào.

- Năm 2015: Ba nhà khoa học gồm William Campbell (người gốc Ireland), Satoshi Omura (người Nhật Bản) và Youyou Tu (người Trung Quốc) đã đoạt giải Nobel Y sinh 2015 với công trình nghiên cứu trong điều trị các bệnh do ký sinh trùng gây ra. Những nghiên cứu này đã mang lại cho loài người các công cụ quan trọng, nhằm đối phó với những dịch bệnh ảnh hưởng đến hàng triệu người mỗi năm…/.

An Ngọc (tổng hợp)