Hội nghị thượng đỉnh Anh-EU: Bước đi tích cực thời hậu Brexit

Hà Nội (TTXVN 20/5/2025) Anh và Liên minh châu Âu (EU) vừa tổ chức hội nghị thượng đỉnh tại London (Anh) vào ngày 19/5/2025 nhằm tái thiết quan hệ sau nhiều năm căng thẳng hậu Brexit, với an ninh, kinh tế là trọng tâm hàng đầu. Đây là sự kiện đầu tiên kể từ khi Anh rời khỏi Liên minh châu Âu (Brexit) năm 2020, cho thấy hai bên đang dần xích lại gần nhau để thúc đẩy các thỏa thuận hợp tác trong bối cảnh thế giới có nhiều biến động.

* Xích lại gần nhau

Cách đây 9 năm, ngày 23/6/2016, cuộc trưng cầu dân ý về Brexit (Anh rời khỏi EU) đã diễn ra với kết quả sít sao: 51,9% người dân ủng hộ rời EU trong khi 48,1% muốn ở lại. Sau kết quả này, nước Anh đã kích hoạt Điều 50 của Hiệp ước Lisbon, điều khoản quy định quy trình một quốc gia thành viên rời khỏi EU. Sau một tiến trình đàm phán cam go thì đến ngày 31/1/2020, Anh chính thức rời EU, khởi đầu một giai đoạn chuyển tiếp với những đàm phán cam go về thoả thuận thương mại hậu Brexit như liên quan quyền đánh bắt cá, chính sách cạnh tranh... Sau gần 1 năm, vào tháng 12/2020, hai bên đạt được thoả thuận, có hiệu lực từ ngày 1/1/2021 và từ thời điểm này, Anh mới được xem là thực sự rời khỏi EU.

Có một thực tế không thể phủ nhận, Brexit đã từng làm rạn nứt mối quan hệ giữa Anh và EU, kéo theo giai đoạn khủng hoảng chính trị ở Anh với 5 thủ tướng liên tiếp thay nhau lãnh đạo trước khi ông Keir Starmer lên nắm quyền vào tháng 7/2024. Kể từ sau khi chính thức rời Liên minh châu Âu (EU), nước Anh đã trải qua giai đoạn điều chỉnh đầy khó khăn về chính sách đối ngoại và an ninh, kinh tế.

Mối quan hệ với EU, vốn từng là trụ cột trong chiến lược toàn cầu của Anh đã suy giảm rõ rệt, đặc biệt trong các cơ chế quốc phòng tập thể như Chính sách An ninh và Quốc phòng chung (CSDP). Còn về kinh tế, do EU từng là đối tác thương mại lớn nhất của Anh, nhưng xuất khẩu của Anh sang khối này đã giảm 21% và nhập khẩu giảm 7% kể từ khi rời EU vào năm 2020. Thực tế, dù không áp dụng thuế quan đối với hàng hóa xuất khẩu giữa Anh và EU, song hàng loạt rào cản phi thuế quan, bao gồm các cuộc kiểm tra biên giới phiền hà hơn và thủ tục giấy tờ rắc rối đã khiến hoạt động thương mại Anh-EU trở nên khó khăn. Các hạn chế về thị thực sau Brexit cũng gây cản trở hoạt động xuyên biên giới của các chuyên gia, nhân viên ngân hàng, luật sư, cũng như các hoạt động giao lưu văn hóa, trao đổi sinh viên...

Còn đối với EU, sự ra đi của Anh - một trong những nền kinh tế lớn nhất, trung tâm tài chính quan trọng và cường quốc quân sự hàng đầu của lục địa, cũng đã làm khối này mất đi một “mảnh ghép mạnh” về kinh tế, chính trị lẫn an ninh. Về kinh tế, Brexit đã khiến EU mất đi một trong những đối tác thương mại mạnh nhất, làm giảm sức mạnh chung của khối. Còn về chính trị, an ninh, việc Anh không còn tham gia chính sách quốc phòng chung của EU khiến châu Âu phải củng cố hơn nữa năng lực quốc phòng và hợp tác nội khối để đối phó với các mối đe dọa, khủng bố và bất ổn toàn cầu.

Trước những thách thức, EU buộc phải cải tổ để củng cố sức mạnh nội bộ và duy trì vị thế trong trật tự thế giới mới. Trong khi đó, kể từ khi nhậm chức vào tháng 7/2024, Thủ tướng Anh Keir Starmer của Công đảng đã cam kết "thiết lập lại" mối quan hệ với EU - vốn thường lạnh nhạt dưới thời chính phủ Bảo thủ trước đây của Anh. Thủ tướng đương nhiệm Starmer đã chọn cách tiếp cận tập trung vào các lợi ích kinh tế và an ninh với EU mà không ảnh hưởng tới các nguyên tắc lõi như tách biệt về thị trường và thuế quan. Việc loại bỏ các biện pháp kiểm soát hải quan và hành chính là ưu tiên hàng đầu của chính phủ Anh đương nhiệm trong các cuộc đàm phán với EU.

Do đó, việc hai bên nhất trí tổ chức Hội nghị thượng đỉnh Anh-EU thường niên để đánh giá về quan hệ song phương được xem là một trong những bước đi nhằm cài đặt lại mối quan hệ giữa hai bên sau thời kỳ Brexit. Hội nghị thượng đỉnh Anh-EU tổ chức tại London vào ngày 19/5/2025 chính là hội nghị đầu tiên kể từ khi Anh rời khỏi Liên minh châu Âu (Brexit).

Hội nghị thượng đỉnh thường niên đầu tiên này được xem là một bước ngoặt quan trọng trong bối cảnh thế giới đang trải qua nhiều biến động sâu sắc, đặc biệt sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump trở lại Nhà Trắng nhiệm kỳ thứ hai. Cả EU và Anh đều bày tỏ mong muốn thúc đẩy hợp tác sâu rộng hơn, nhất là trong lĩnh vực quốc phòng, khi ngày càng xuất hiện nhiều nghi ngại về mức độ cam kết của Mỹ đối với Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) và an ninh của châu Âu.

Hội nghị lần này có sự tham dự của Thủ tướng Starmer, Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen, Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa, Đại diện cấp cao của EU về chính sách đối ngoại và an ninh Kaja Kallas. Hội nghị tập trung thảo luận các biện pháp kiểm dịch động thực vật, an ninh nội bộ và hình sự, hệ thống giao dịch khí thải, cũng như vấn đề di cư. Mục tiêu của hai bên là thúc đẩy khai thác thêm tiềm năng của hiệp định thương mại và hợp tác hiện tại giữa Anh và EU. Ngoài ra, hai bên cũng thảo luận vấn đề ngư nghiệp và hợp tác năng lượng, hai lĩnh vực mà các thỏa thuận hiện tại sẽ hết hạn vào tháng 6/2026 và cần được đổi mới hoặc thay thế.

* Những kết quả khả quan

Tại hội nghị ngày 19/5, hai bên thông báo đã đạt được thỏa thuận tạm thời về vấn đề quốc phòng và an ninh, ngư nghiệp và vấn đề di chuyển của thanh niên. Thỏa thuận tạm thời này được cho là sẽ mở đường cho các doanh nghiệp Anh tham gia vào các hợp đồng quốc phòng lớn của EU, cũng như giải quyết vấn đề gai góc về quyền đánh bắt cá.

Theo thỏa thuận mới, Anh và EU sẽ giảm bớt việc kiểm tra hải quan đối với các sản phẩm thực phẩm và thực vật để "cho phép hàng hóa lưu thông tự do trở lại".

Theo thông báo của Chính phủ Anh, thỏa thuận này sẽ bổ sung gần 9 tỷ bảng Anh (tương đương 12 tỷ USD) cho nền kinh tế Anh vào năm 2040 và liên kết hạn ngạch khí thải của hai bên để các công ty Anh không phải chịu thuế carbon của EU. Anh cho biết thỏa thuận giữa hai bên sẽ giúp việc nhập khẩu và xuất khẩu thực phẩm và đồ uống dễ dàng hơn, nhằm giảm gánh nặng cho doanh nghiệp và tình trạng xe tải xếp hàng dài tại biên giới. Thông báo cũng cho biết thêm rằng "một số cuộc kiểm tra thường lệ đối với các sản phẩm động vật và thực vật sẽ được loại bỏ hoàn toàn".

Thỏa thuận được EU và Anh thống nhất cũng bao gồm một thỏa thuận về vệ sinh và kiểm dịch thực vật (SPS), theo đó thiết lập các quy tắc về y tế, an toàn thực phẩm và bảo vệ người tiêu dùng nói chung. Thỏa thuận này cho phép "phần lớn việc vận chuyển động vật, sản phẩm động vật, thực vật và sản phẩm thực vật giữa Anh và Liên minh châu Âu được thực hiện mà không cần giấy chứng nhận hoặc kiểm soát".

Trong trường hợp có bất đồng về các tiêu chuẩn này, một cơ chế giải quyết tranh chấp độc lập sẽ được thiết lập, nhưng Tòa án Công lý của EU vẫn là cơ quan có thẩm quyền cuối cùng.

Ngoài ra, một trong những trọng tâm khác của thỏa thuận Anh-EU là việc cho phép các công ty quốc phòng Anh tham gia chương trình tái vũ trang châu Âu trị giá 150 tỷ euro (tương đương 167 tỷ USD).

Hiện đại diện chính phủ các nước thành viên EU đã nhận được dự thảo thỏa thuận chung với Anh và thỏa thuận đang chờ được các chính phủ thông qua. Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa và Phó Chủ tịch EC Kaja Kallas cho biết, dự kiến tại hội nghị lần sau, hai bên sẽ ký 3 văn kiện gồm: Quan hệ đối tác an ninh và quốc phòng, Tuyên bố chung về đoàn kết của châu Âu và Thỏa thuận chung về các chủ đề từ thương mại đến đánh bắt cá và di chuyển của thanh niên.

Bình luận về những kết quả tích cực vừa đạt được, Thủ tướng Anh Keir Starmer ngày 19/5 bày tỏ tin tưởng quan hệ đối tác mới với Liên minh châu Âu (EU) sẽ mở ra chương mới trong quan hệ giữa hai bên sau khi Anh rời khỏi EU (còn gọi là Brexit) cách đây 5 năm. Theo nhà lãnh đạo Anh, "những lợi ích thực sự và hữu hình" đối với Anh sẽ được biểu hiện trong các lĩnh vực an ninh, di cư bất hợp pháp, giá năng lượng, nông sản, thương mại, cũng như việc làm, lạm phát và an ninh biên giới.

Về phần mình, Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen cho biết hai bên "đang lật sang trang mới và mở ra một chương mới".

Có thể thấy, dù mới chỉ là hội nghị thượng đỉnh lần đầu tiên kể từ sau Brexit cách đây 5 năm và hai bên cũng không kỳ vọng giải quyết được hết mọi vấn đề tồn đọng từ Brexit, nhưng hội nghị thượng đỉnh Anh-EU lần này đã đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc nối lại mối quan hệ giữa hai bên. Thông qua hội nghị thượng đỉnh lần đầu tiên này, hai bên hy vọng sẽ hợp tác chặt chẽ hơn về thương mại và quốc phòng để giúp phát triển kinh tế và tăng cường an ninh trên lục địa./.

Trọng Đức (tổng hợp)