Khai giảng năm học mới - nhớ lời Bác dạy về sự nghiệp “trồng người”

Hà Nội (TTXVN 4/9/2026) Từ mùa thu năm 1945, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư cho học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam độc lập, Người đã gửi gắm niềm tin sâu sắc vào thế hệ trẻ và vai trò của giáo dục đối với tương lai dân tộc. Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục không chỉ là truyền đạt tri thức mà trước hết là sự nghiệp “trồng người”, đào tạo những chủ nhân tương lai của đất nước.

Trẻ em là những chủ nhân tương lai của đất nước

Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, trẻ em luôn được nhìn nhận với niềm tin và sự kỳ vọng sâu sắc. Người không chỉ coi các em là đối tượng được chăm sóc, bảo vệ, giáo dục mà còn là một chủ thể tích cực, có khả năng đóng góp vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ngay từ khi còn nhỏ.

Trong thư gửi học sinh nhân ngày khai trường năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em”. Lời căn dặn ấy thể hiện tầm nhìn sâu sắc của Người về mối quan hệ giữa giáo dục, con người và tương lai dân tộc. Việc học của mỗi học sinh không chỉ nhằm hoàn thiện bản thân mà còn góp phần tạo nên sức mạnh của đất nước.

Chủ tịch Hồ Chí Minh nhiều lần khẳng định trẻ em chính là những người chủ tương lai của nước nhà. Người căn dặn: “Ngày nay chúng là thiếu nhi, ít năm sau chúng sẽ là công dân, cán bộ”. Bởi vậy, chăm lo, giáo dục thiếu nhi hôm nay chính là chuẩn bị nguồn lực con người cho ngày mai. Người cũng nhấn mạnh rằng trẻ em, dù tuổi còn nhỏ, vẫn có thể “làm những việc ích nước, lợi dân”, qua đó hình thành ý thức trách nhiệm, tinh thần tự giác và tình yêu đối với cộng đồng.

Trong thư gửi các cháu thiếu nhi nhân dịp Tết Trung thu năm 1952, Bác viết: “Tuổi nhỏ làm việc nhỏ, tùy theo sức của mình”. Từ cách nhìn ấy, trẻ em không phải những người chỉ biết nhận sự chăm sóc của người lớn, mà cần được tạo điều kiện để học tập, rèn luyện, lao động và tham gia những công việc phù hợp với lứa tuổi. Đó cũng là quá trình để các em từng bước trưởng thành, hình thành nhân cách và chuẩn bị hành trang trở thành những công dân có ích.

Học để làm người, phát triển toàn diện cả đức và tài

Với mục tiêu đào tạo “người chủ tương lai của nước nhà, người công dân tốt, người cán bộ tốt”, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng giáo dục toàn diện. Theo Người, học tập không chỉ để có kiến thức mà còn để rèn luyện nhân cách, biết lao động, biết sống có trách nhiệm và có khả năng đóng góp cho xã hội.

Năm điều Bác Hồ dạy thiếu nhi được Người gửi gắm nhân dịp kỷ niệm Ngày thành lập Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh lần thứ 20, ngày 15/5/1961, đã thể hiện rõ quan điểm đó: “Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; Học tập tốt, lao động tốt; Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt; Giữ gìn vệ sinh thật tốt; Khiêm tốn, thật thà, dũng cảm”.

Năm điều Bác dạy là một hệ thống yêu cầu giáo dục toàn diện, kết hợp giữa tình yêu Tổ quốc, tinh thần trách nhiệm với cộng đồng, học tập, lao động, ý thức kỷ luật và những phẩm chất đạo đức cần thiết. Những lời dạy giản dị nhưng hàm chứa những giá trị bền vững, trong đó học tập luôn gắn với rèn luyện và hành động.

Đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, “đức” và “tài” phải luôn song hành. Người căn dặn: “Dạy cũng như học phải chú trọng cả tài lẫn đức. Đức là đạo đức cách mạng. Đó là cái gốc, rất là quan trọng”. Người đồng thời nhấn mạnh nếu không có đạo đức thì tài năng cũng khó phát huy đúng hướng.

Quan điểm ấy cho thấy mục tiêu cuối cùng của giáo dục không chỉ là tạo ra những người có kiến thức mà là hình thành những con người phát triển toàn diện, có năng lực và nhân cách, biết vận dụng những điều đã học vào cuộc sống. Vì thế, học phải đi đôi với hành, giáo dục phải gắn với lao động, với thực tiễn và với đời sống xã hội.

Dạy trẻ trước hết phải bằng tình yêu thương và nêu gương

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục trẻ em còn là một công việc đòi hỏi sự am hiểu đặc điểm tâm lý và sự kiên trì, tình yêu thương của người lớn. Người từng căn dặn: “Giáo dục nhi đồng là một khoa học”, đồng thời yêu cầu việc giáo dục phải giúp trẻ “biết yêu Tổ quốc, thương yêu đồng bào, yêu lao động, biết vệ sinh, giữ kỷ luật, học văn hóa. Đồng thời phải giữ toàn vẹn cái tính vui vẻ, hoạt bát, tự nhiên tự động, trẻ trung của chúng, chớ nên làm cho chúng hoá ra người già cả… Trong lúc vui cũng cần làm cho chúng học. Ở trong nhà, trong trường học, trong xã hội chúng đều vui, đều học”.

Đó là một quan điểm rất nhân văn. Trẻ em cần được học tập và rèn luyện nhưng không thể biến giáo dục thành sự áp đặt nặng nề. Nhà trường phải là nơi các em được học, được vui chơi, được khám phá, được phát triển năng lực và nuôi dưỡng những ước mơ, khát vọng phù hợp với lứa tuổi.

Bên cạnh đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng vai trò nêu gương của người lớn, nhất là thầy cô giáo và cha mẹ. Người chỉ rõ: “Muốn dạy cho trẻ em thành người tốt thì trước hết các cô các chú phải là người tốt”. “Nếu các cô, các chú bảo: “các em phải siêng làm” nhưng các cô các chú lại đi ngủ, hoặc dạy “các em phải thật thà” nhưng các cô các chú lại nói sai, hay bảo “các em phải giữ vệ sinh chung” nhưng các cô các chú bẩn, như thế không được”.

Theo Người, lời nói của người lớn chỉ là một phần của giáo dục, còn hành động, việc làm và nhân cách của chính người lớn mới có sức tác động sâu sắc đến trẻ em. Vì vậy, người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải là tấm gương về đạo đức, tinh thần trách nhiệm, sự tận tâm và tình yêu thương học sinh.

Tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội tháng 10/1964, Người tiếp tục căn dặn đội ngũ nhà giáo phải chú trọng cả “tài” và “đức”, đồng thời nhấn mạnh: “Muốn cho học sinh có đức thì giáo viên phải có đức”. Quan điểm ấy đặt ra yêu cầu đối với mỗi nhà giáo không ngừng học tập, rèn luyện, nâng cao chuyên môn và giữ gìn phẩm chất nghề nghiệp.

Từ lời Bác dạy đến giáo dục Việt Nam hôm nay

81 năm kể từ mùa thu khai trường đầu tiên của nước Việt Nam độc lập, giáo dục Việt Nam đã có những bước phát triển quan trọng. Hệ thống giáo dục ngày càng được mở rộng, cơ hội học tập của người dân ngày càng được quan tâm, chất lượng nguồn nhân lực từng bước được nâng lên. Tuy nhiên, những vấn đề mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt ra về giáo dục con người vẫn còn nguyên giá trị.

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ phát triển nhanh chóng, đặc biệt là sự xuất hiện và lan tỏa của trí tuệ nhân tạo, yêu cầu đối với giáo dục càng không chỉ dừng ở việc truyền thụ kiến thức. Học sinh cần được hình thành năng lực tự học, tư duy độc lập, khả năng sáng tạo, thích ứng và giải quyết vấn đề; đồng thời phải được bồi dưỡng những giá trị đạo đức, ý thức trách nhiệm với bản thân, gia đình, cộng đồng và đất nước.

Đó cũng chính là sự tiếp nối tinh thần tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục: học để biết, để làm, để hoàn thiện bản thân và để đóng góp cho xã hội. Trong một thế giới thay đổi không ngừng, tinh thần học tập suốt đời càng trở nên cần thiết để mỗi người có thể chủ động thích ứng và phát triển.

Cùng với nhà trường, gia đình và xã hội có vai trò quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách trẻ em. Chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em không chỉ là sự chuẩn bị cho tương lai mà còn là trách nhiệm đối với hạnh phúc của mỗi gia đình và sự phát triển lành mạnh của xã hội hôm nay.

Mỗi mùa khai giảng không chỉ mở đầu một năm học mới mà còn nhắc nhở về trách nhiệm vun đắp những thế hệ công dân tương lai. Chăm lo, giáo dục cho trẻ em hôm nay chính là gieo những hạt giống tốt đẹp cho tương lai đất nước, để mỗi thế hệ mai sau tiếp tục kế thừa, phát huy những giá trị tốt đẹp, góp phần xây dựng đất nước ngày càng phồn vinh, hạnh phúc./.

Minh Hiếu