Làng Vạn Phúc - ngàn năm sóng lụa tằm tơ

Hà Nội (TTXVN 13/2/2025) Nói đến làng dệt tơ lụa đẹp và nổi tiếng tại Việt Nam, không thể không nhắc đến cái tên làng lụa Vạn Phúc, Hà Đông. Chẳng thế mà dân gian đến nay vẫn "định vị” thương hiệu làng lụa qua câu ví: "The La, lĩnh Bưởi, chồi Phùng/ Lụa vân Vạn Phúc, nhiễu vùng Mỗ Bôn". Và không phải ngẫu nhiên mà “Áo lụa Hà Đông” lại nổi tiếng và đi vào thơ ca, âm nhạc, điện ảnh như vậy: “Nắng Sài Gòn anh đi mà chợt mát. Bởi vì em mặc áo lụa Hà Đông” (thơ Nguyên Sa).

Với lịch sử truyền thống, tinh hoa vốn có và sự hội tụ đầy đủ các thế mạnh của làng nghề thủ công đặc trưng, làng lụa Vạn Phúc (quận Hà Đông) vinh dự là một trong 2 làng nghề đầu tiên của thành phố Hà Nội gia nhập mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo toàn cầu. Đây là cơ hội mở để làng lụa Vạn Phúc kết nối tiềm năng, gia tăng giá trị, phát triển bền vững những giá trị truyền thống, tạo ra những sản phẩm vươn ra tầm quốc tế, lan tỏa tinh hoa và bản sắc tâm hồn Việt.

 * Nơi lưu giữ sắc lụa nghìn năm

Làng Vạn Phúc, xưa có tên gọi là Trang Vạn Bảo, xã Thượng Thanh Oai, tổng Thượng Thanh Oai, trấn Nam Sơn. Cuối thế kỷ XIX, do kiêng húy tên vua Thành Thái (1889-1906) là Bảo Lân nên mới đổi tên gọi thành Vạn Phúc.

Tương truyền, nghề dệt lụa ở Vạn Phúc có từ hơn 1.000 năm trước, do bà Ả Lã Thị Nương - một người con gái ở Cao Bằng nổi tiếng đảm đang và có tay nghề dệt lụa khéo léo về làm dâu làng Vạn Phúc truyền dạy cho dân làng. Từ khi mới ra đời, lụa Vạn Phúc đã trở thành một mặt hàng được ưa chuộng bởi sự khéo léo, tinh tế của bàn tay và tâm hồn người thợ kết tinh vào trong từng thước vải. Dưới triều nhà Nguyễn sản phẩm lụa Hà Đông đã được chọn để may quốc phục cho hoàng triều. Tiếng thơm vang xa, năm 1931, lần đầu tiên lụa Vạn Phúc được quảng bá, giới thiệu ra thị trường quốc tế tại Hội chợ Marseille và được người Pháp ca ngợi là “Đệ nhất tinh xảo của Đông Dương”. Từ 1958 đến 1988, sản phẩm lụa Vạn Phúc hầu hết được xuất sang các nước Đông Âu; từ 1990 xuất khẩu ra nhiều quốc gia trên thế giới. Trải qua bao biến thiên, thăng trầm của lịch sử, nghề dệt lụa Vạn Phúc vẫn trụ vững trong suốt 10 thế kỷ qua và ngày càng phát triển, trở thành nghề truyền thống nổi tiếng của đất kinh kỳ.

Với bề dày truyền thống hơn 1.000 năm, làng Vạn Phúc đã được Trung tâm sách kỷ lục Việt Nam công nhận kỷ lục “Làng nghề dệt lụa tơ tằm lâu đời nhất vẫn còn duy trì hoạt động đến ngày nay”. Năm 2023, làng nghề dệt lụa Vạn Phúc được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia.

Trải qua bao đổi thay, có những giai đoạn tưởng như nghề dệt lụa truyền thống của làng Vạn Phúc không còn giữ được, nhưng những người dân làng lụa đã tìm ra hướng đi mới để giữ lấy nghề truyền thống của ông cha. Hiện làng lụa Vạn Phúc Hà Đông có gần 800 hộ gia đình làm nghề dệt lụa, chiếm gần 60% trên tổng số hộ sinh sống tại nơi đây. Mỗi năm, làng tơ lụa Vạn Phúc Hà Đông đã sản xuất khoảng 2,5 đến 3 triệu m2 vải, tương đương với 63% doanh thu của toàn bộ làng nghề.

Nhắc đến lụa Vạn Phúc là nhắc đến các loại: lụa, gấm, vóc, vân, the, lĩnh, bằng, quế, đoạn, sa, kỳ, cầu, đũi… với đặc trưng bền đẹp, mềm mại vừa tạo sự sang trọng, vừa gần gũi. Trong đó, dòng lụa vốn được đánh giá là quý nhất của làng Vạn Phúc là lụa vân với lối dệt tinh xảo. Lụa vân được làm hoàn toàn từ tơ tằm tự nhiên, không quá bóng bẩy mà hài hòa, trang nhã; ánh lụa tự nhiên vô cùng bắt mắt khi ra nắng, khi mặc ấm áp vào mùa đông và mát mẻ vào mùa hè. Để dệt được loại lụa này, người thợ phải dệt với hai loại vo dây và vo võng rất khó. Người dệt lụa vân phải đạt đến trình độ tinh xảo, vì thế nên ở trong làng không phải nhà nào cũng có thể dệt được lụa vân cổ. Trên cả nước có nhiều làng nghề truyền thống dệt lụa, nhưng dường như chỉ có làng Vạn Phúc mới dệt được lụa vân.

Trên cơ sở những đề tài trang trí từ nghệ thuật truyền thống, người thợ làng lụa Vạn Phúc sáng tạo thêm để thích ứng với từng chất liệu dệt như ngũ phúc, long vân, thọ đỉnh, quần ngư vọng nguyệt, hoa lộc… để cho ra đời những sản phẩm đẹp. Đến thời điểm hiện tại, tất cả các sản phẩm lụa Vạn Phúc vẫn được làm theo kiểu truyền thống xưa. Nếu có thay đổi, thì cũng chỉ cải tiến về các thiết bị để sản phẩm ngày càng đẹp và phù hợp với sự phát triển chung của xã hội. Cũng bởi đặc tính nổi trội này, lụa Hà Đông luôn được chọn làm quà tặng cho người thân và bạn bè khi du khách về đây.

  * Điểm du lịch hấp dẫn giữa lòng Thủ đô

Đến Vạn Phúc ngày hôm nay, bộ mặt làng nghề như được thay áo mới, được quy hoạch lại, xây dựng, cải tạo khang trang. Tiếng máy trong các xưởng dệt rộn ràng, những người thợ dệt cần mẫn bên khung cửi để dệt nên những tấm lụa làm nên thương hiệu làng nghề. Cùng với việc lưu giữ và phát triển nghề dệt lụa truyền thống, những năm gần đây làng lụa Vạn Phúc dần đổi mới, trở thành điểm du lịch văn hóa hấp dẫn. Duy trì sản xuất các sản phẩm lụa truyền thống kết hợp hiện đại, gắn với phát triển loại hình du lịch văn hóa đang là hướng đi chủ đạo của làng lụa Vạn Phúc.

Vạn Phúc đã trở thành một điểm đến quen thuộc của các tour du lịch làng nghề. Ngoài việc kinh doanh các sản phẩm làm từ lụa, các cơ sở sản xuất còn kết hợp mô hình cho du khách tới tham quan, trải nghiệm quy trình làm ra sản phẩm, giúp khách hàng thấy được giá trị chất lượng của sản phẩm lụa nơi đây để yên tâm lựa chọn mua sắm. Đặc biệt để phát triển du lịch bền vững, quảng bá sản phẩm, phường Vạn Phúc đã xây dựng các tuyến phố lụa kết hợp với các ngành nghề phụ trợ để phục vụ khách du lịch như Khu phố ẩm thực, phố sinh vật cảnh, trung tâm giao lưu văn hóa đồ cổ, phát triển loại hình lưu trú, mua sắm. Cùng với việc tạo cảnh quan du lịch hấp dẫn, mang đến một không gian xanh, thoáng mát, thân thiện với môi trường, các hộ dân mở cửa hàng trên tuyến phố Lụa phải đăng ký gian hàng đạt chuẩn với Sở Du lịch thành phố về giá và nguồn gốc xuất xứ của sản phẩm, bảo đảm chất lượng về hàng hóa cho người sử dụng.

Để hoàn thiện chất lượng phục vụ khách du lịch, Vạn Phúc đã xây dựng không gian Trung tâm thiết kế sáng tạo làng dệt lụa Vạn Phúc với kiến trúc độc lập, bắt mắt. Các gian trưng bày nhiều sản phẩm, mẫu thiết kế thời trang, các mặt hàng thủ công mỹ nghệ làm từ lụa rất đa dạng, phong phú đã đáp ứng nhu cầu, thị giác người tiêu dùng. Nhờ đó, Vạn Phúc đã trở thành điểm hấp dẫn của du khách trong và ngoài nước. Riêng Tuần văn hóa, du lịch, thương mại làng nghề Vạn Phúc năm 2024 (từ ngày 30/11 đến 12/6/2024) đã thu hút hơn 2 vạn khách du lịch tới thăm quan, mua sắm.

Từ sản phẩm của một làng, lụa, gấm Vạn Phúc đã vượt qua giá trị hàng hoá đơn thuần trở thành một sản phẩm của văn hoá, biểu tượng của cái đẹp, của vùng đất Hà Đông và Thủ đô Hà Nội. Để đến ngày nay, Vạn Phúc là điểm đến của những người Việt Nam yêu vẻ đẹp truyền thống và những du khách nước ngoài khám phá nền văn hóa trang phục Việt Nam, đúng như câu thơ:

“Em ở đâu hỡi mùa thu tóc ngắn

Giữ hộ anh màu áo lụa Hà Đông

Anh vẫn yêu màu áo ấy vô cùng

Giữ hộ anh bài thơ tình lụa trắng”.

(Áo lụa Hà Đông – Nguyên Sa)

Diệp Ninh (tổng hợp)