Ma nhai trên núi Non Nước (tỉnh Ninh Bình) có mật độ phân bố tập trung dày đặc, niên đại trải dài qua 5 vương triều (5/11/2026). Ảnh: Hải Yến - TTXVN
Ma nhai trên núi Non Nước, tỉnh Ninh Bình là di sản tư liệu gắn với Di tích quốc gia đặc biệt núi Non Nước, gồm hệ thống thơ, ký, đề từ, sắc chỉ, ngự bút... được khắc trực tiếp trên vách đá bằng chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ, niên đại từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XX, có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ, nghệ thuật và khoa học.
Núi Non Nước còn có các tên gọi: Dục Thúy, Thúy Sơn, Sơn Thủy, Thủy Sơn, Băng Sơn, Hộ Thành Sơn…. Núi nằm ở ngã ba sông Vân và sông Đáy, phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, giữ vị trí quan trọng về quân sự và giao thông đường thủy trong nhiều giai đoạn lịch sử của Việt Nam. Thế kỷ X, núi Non Nước là đồn tiền tiêu bảo vệ kinh thành Hoa Lư; thời Lê Trung Hưng là kho chứa lương; thời Lê Thánh Tông xây dựng hành cung; thời Nguyễn là vọng gác…
Hiện nay, núi Non Nước còn lưu giữ 43 văn bia ma nhai, gồm 37 bia chữ Hán - Nôm, 6 bia chữ Quốc ngữ. Văn bia sớm nhất là “Dục Thúy sơn Linh Tế tháp ký” của Trương Hán Siêu và “Nhất ký Thiên Long tự thường trụ Tam bảo vật” (khuyết danh), khắc năm 1343; văn bia muộn nhất là “Khứ tuế tam thanh tằng trú tiết” của Bùi Thiện Cơ, khắc năm 1934; 3 bia không ghi niên hiệu, năm khắc.
Nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đến tham quan, tìm hiểu về Văn khắc Hán Nôm ở núi Non Nước (tỉnh Ninh Bình) (5/11/2026) . Ảnh: Thùy Dung - TTXVN
Nội dung các văn bia cho thấy chiều sâu tư tưởng, tâm hồn, tình cảm của các vị vua, các bậc anh hùng, danh nhân, thi sĩ Việt Nam nhiều thời kỳ lịch sử như Trương Hán Siêu, Phạm Sư Mạnh, Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông, Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm... Đồng thời ghi lại nhiều sự kiện lịch sử, hoạt động văn hoá xã hội, tôn giáo, tín ngưỡng như: việc xây dựng chùa tháp, hoạt động công đức, chữa bệnh cứu người, chế độ ruộng đất thời trung đại và vai trò của phụ nữ trong đời sống xã hội.
Về hình thức, mỗi ma nhai là một tác phẩm thư pháp với nhiều phong cách viết chữ khác nhau như: Khải thư và Hành thư, kết hợp hoa văn họa tiết trang trí tinh tế ở các đường diềm, phản ánh kỹ nghệ chạm khắc đá, phong cách thẩm mỹ và sự giao lưu, tương tác, tiếp biến các giá trị văn hoá, nghệ thuật của cư dân khu vực châu Á-Thái Bình Dương.
Ngày 5/11/2026, tại Kỳ họp thứ 11 diễn ra ở thành phố Jakarta (Indonesia), Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á-Thái Bình Dương của UNESCO (MOWCAP) đã thông qua việc ghi danh 2 hồ sơ “Văn bia phố Hiến”, tỉnh Hưng Yên và “Ma nhai trên núi Non Nước” tỉnh Ninh Bình vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Như vậy, đến nay Việt Nam có 13 di sản tư liệu được UNESCO ghi danh.