Nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Trần Phương: Người chiến sĩ cách mạng trung kiên, nhà lãnh đạo tài năng, nhà khoa học uyên bác

Hà Nội (TTXVN 24/10/2025) Nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (nay là Phó Thủ tướng Chính phủ), Giáo sư Trần Phương đã từ trần vào ngày 18/10/2025, hưởng thọ 98 tuổi. Trong 80 năm hoạt động cách mạng, nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Trần Phương đã có những cống hiến to lớn cho sự nghiệp cách mạng của Đảng và của dân tộc. Ông là một hình tượng mẫu mực của người chiến sĩ cách mạng trung kiên, nhà khoa học thông tuệ, nhà lãnh đạo năng động, người thầy giáo tận tụy và tinh thần phụng sự.

* Người chiến sĩ cách mạng trung kiên, nhà lãnh đạo trí tuệ, năng động

Nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Trần Phương (tên thật là Vũ Văn Dung) sinh ngày 1/11/1927, quê ở Xã Xuân Dục, huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên (nay là phường Đường Hào, tỉnh Hưng Yên). Năm 16 tuổi, khi đang là học sinh trường Bưởi, ông đã tham gia vận động phong trào học sinh yêu nước chống thực dân Pháp.

Năm 18 tuổi, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam; 19 tuổi làm Bí thư Huyện ủy; 20 tuổi được tín nhiệm bầu làm tỉnh ủy viên. Một năm sau, khi mới 21 tuổi, ông đã giữ trọng trách làm Phó Bí thư Tỉnh ủy Hưng Yên. Thời kỳ này hoạt động của Đảng đang phải trải qua muôn vàn khó khăn, nguy hiểm, những Đảng viên trung kiên được tín nhiệm giữ vị trí lãnh đạo càng cao, thì càng bị truy lùng gắt gao, khả năng bị bắt, bị tra tấn, tù đày, bị hy sinh càng lớn. Biết vậy, nhưng ông vẫn dấn thân, vẫn quyết tâm không lùi bước. Gần như suốt cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, ông hoạt động ở vùng địch hậu Đồng bằng sông Hồng, đảm nhiệm nhiều trọng trách khi còn rất trẻ, như: Phó Ban Tuyên truyền của Liên khu 3, kiêm Giám đốc Sở Thông tin Liên khu 3, Chủ nhiệm Báo Cứu quốc Liên khu 3; Trưởng Ban Biên tập tờ Nội san của Đảng bộ Liên khu 3.

Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, ông được Trung ương cử sang Trung Quốc học tại Học viện Mác-Lênin. Trở về nước sau 2 năm học tập, ông làm Phó Giám đốc Đài Phát thanh Tiếng nói Việt Nam; tham gia Tỉnh ủy Hưng Yên; sau đó làm Chủ nhiệm khoa Kinh tế, Ủy viên Hiệu ủy, trường Nguyễn Ái Quốc Trung ương (nay là Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh).

Đầu năm 1959, ông được điều về Ủy ban Khoa học Nhà nước (sau là Ủy ban Khoa học Xã hội) làm Phó Viện trưởng, rồi Viện trưởng Viện Kinh tế học; Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam).  Trong suốt những năm đất nước vừa xây dựng CNXH ở miền Bắc, vừa chiến đấu chống đế quốc Mỹ, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, ông là nhà nghiên cứu kinh tế đi tiên phong trong việc đề xuất những ý tưởng táo bạo, đột phá về đường lối phát triển kinh tế, gợi mở con đường đổi mới cơ chế quản lý kinh tế. Các công trình nghiên cứu của ông đưa ra những kiến giải sâu sắc về con đường công nghiệp hóa, về vai trò tạo tích lũy ban đầu ở một nền kinh tế chủ yếu còn là tiểu nông lạc hậu, về cách thức để chuyển nền kinh tế ấy lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa. Ông đã “lách mũi dao nhọn sắc” của khoa học để "mổ xẻ" các vấn đề khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng của thế giới tư bản chủ nghĩa, vạch ra những giới hạn và điểm yếu của nó trong khi tiến hành chiến tranh xâm lược Việt Nam. Đây là những kết luận khoa học có giá trị làm luận cứ cho quyết sách chiến lược dài hạn của Đảng và Nhà nước trong thời kỳ chiến tranh chống Mỹ, cứu nước, tiến tới thống nhất đất nước.

Trong thời gian làm công tác nghiên cứu và quản lý khoa học, ông đã được các đồng chí lãnh đạo cao cấp của Đảng tín nhiệm giao nghiên cứu và viết một số công trình về lý luận, đường lối và quản lý kinh tế, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta và phân tích tình hình thế giới. Các công trình nghiên cứu khoa học của ông được ứng dụng trong thực tiễn chỉ đạo đường lối kinh tế và được sử dụng rộng rãi trong đào tạo lý luận cao cấp và trung cấp. Ông cũng đóng góp lớn trong việc xây dựng và đào tạo hàng nghìn cán bộ khoa học và quản lý, trong đó có một số người trở thành cán bộ lãnh đạo các cơ quan Nhà nước, các trường đại học, viện nghiên cứu.

Năm 1980, ông được Nhà nước phong học hàm Giáo sư - 1 trong 7 vị giáo sư kinh tế đầu tiên của đất nước.

Là một nhà quản lý trưởng thành từ quá trình tổ chức hoạt động cách mạng, kinh qua thực tiễn và không ngừng tự đào tạo, ông từng bước nâng cao trình độ và năng lực làm việc, đóng góp ngày càng nhiều trong hệ thống quản lý của Đảng và Nhà nước. Được giao nắm giữ những chức vụ quan trọng như: Bộ trưởng Bộ Nội Thương (nay là Bộ Công Thương), Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (nay là Phó Thủ tướng Chính phủ), ông đã góp phần không nhỏ vào quá trình đổi mới thể chế, hoạch định chính sách và quản lý Nhà nước theo mô hình mới thích ứng với thời đại.

Khi được giao trách nhiệm trực tiếp chỉ đạo, điều hành lĩnh vực kế hoạch hóa, rồi thương mại, phân phối lưu thông, bằng các luận cứ khoa học chặt chẽ và kinh nghiệm chỉ đạo và quản lý thực tiễn phong phú, nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Trần Phương đã cùng các cộng sự đưa ra những giải pháp, quyết sách đột phá, mạnh mẽ nhằm tập trung ưu tiên đầu tư có trọng điểm trong nền kinh tế, phá bỏ những rào cản đối với việc phát huy động lực kinh tế và cải thiện đời sống của các tầng lớp nhân dân lao động. Những sáng kiến đổi mới đó có tác dụng như những “nhát búa” phá vỡ những "mảng tường" kiên cố của thể chế kinh tế quan liêu, cứng nhắc cũ, mở đường cho các "luồng gió" mới của kinh tế thị trường ùa vào, làm sống động hoạt động sản xuất - kinh doanh.

* Chuyên gia kinh tế, người thầy mẫu mực

Năm 1975, với đức độ và trí tuệ thông thái Giáo sư Trần Phương đã thu hút và kết nối các nhà kinh tế nước nhà thành lập Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam. Từ đó đến năm 2021, ông đã lãnh đạo Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam với định hướng hoạt động theo tinh thần kết nối giới khoa học-quản lý-doanh nghiệp, thúc đẩy phản biện và tư vấn chính sách kinh tế và đường lối phát triển quốc gia. Hội đã thực hiện tốt nhiệm vụ ngoại giao nhân dân, thắt chặt quan hệ hợp tác giữa các nhà kinh tế Việt Nam với giới học thuật kinh tế Đông Nam Á và thế giới. Cùng tập thể các nhà kinh tế lý luận và thực hành thuộc thế hệ lão thành, Giáo sư Trần Phương đã truyền cảm hứng tới hàng nghìn hội viên trong các hội thành viên ở các ngành, địa phương và các chi hội trong các hoạt động đưa khoa học vào đời sống thực tế với nhiều thành quả đáng ghi nhận.

Vượt ra khỏi khuôn khổ của một nhà quản lý, Giáo sư Trần Phương còn là một trí thức mẫu mực, luôn tận tâm truyền đạt kiến thức và kinh nghiệm cho thế hệ đi sau. Ông là diễn giả thường xuyên và rất được trông đợi trong các hội thảo, tọa đàm và các sự kiện do Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam chủ trì. Phong cách trình bày mạch lạc, lập luận chặt chẽ, dẫn chứng thuyết phục từ thực tiễn của ông đã khơi gợi nhiều cuộc thảo luận sôi nổi, làm sáng tỏ nhiều vấn đề phức tạp.

Ông còn là tác giả của nhiều công trình nghiên cứu có giá trị, thông qua Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, nhiều công trình nghiên cứu, sách chuyên khảo và bài báo khoa học của Giáo sư đã được công bố, trở thành tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên ngành kinh tế. Các tác phẩm của ông không chỉ cung cấp tri thức mà còn định hướng tư duy, khuyến khích tinh thần phản biện và sáng tạo.

Ông còn là thầy của nhiều thế hệ chuyên gia, dù không trực tiếp đứng lớp theo nghĩa thông thường, nhưng thông qua các buổi trao đổi, hướng dẫn nghiên cứu và cố vấn, ông đã truyền cảm hứng và đào tạo nhiều chuyên gia kinh tế trẻ, những người đang tiếp tục cống hiến ở nhiều vị trí khác nhau. Sự nghiêm túc trong học thuật và sự gần gũi, sẵn sàng chia sẻ của ông là tấm gương sáng về đạo đức nghề nghiệp.

Ở tuổi bảy mươi, khi nhiều người cùng thời đã nghỉ ngơi, song Giáo sư Trần Phương lại bắt đầu một hành trình mới. Sau khi cùng các sáng lập viên vượt qua rất nhiều khó khăn, năm 1996 ngôi trường mà ông dành nhiều tâm huyết - Trường Đại học dân lập Quản lý và Kinh doanh Hà Nội (nay là Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội) được thành lập và tuyển sinh khóa đầu tiên. Dưới sự dẫn dắt của ông, với tư cách là nhà sáng lập và trực tiếp làm Hiệu trưởng, Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội đã và đang đào tạo hàng trăm nghìn sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh, cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước và cho các nước bạn. Điểu này khẳng định, ông không chỉ là nhà khoa học, nhà giáo dục mà còn là nhà tổ chức tài ba. Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Công Nghiệp - Phó Hiệu trưởng thường trực Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội chia sẻ: "Giáo sư Trần Phương là người thầy mẫu mực, nhà lãnh đạo tâm huyết, nhà cách mạng kiên trung. Thầy không chỉ là người sáng lập, đặt nền móng cho sự ra đời và phát triển của trường mà còn là tấm gương sáng ngời về trí tuệ, đạo đức, nhân cách và tinh thần phụng sự”.

Có thể nói, nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Trần Phương là hiện thân của sự kết hợp hài hòa giữa một nhà khoa học uyên bác, một nhà quản lý sáng suốt và một người thầy mẫu mực. Những đóng góp của nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Trần Phương mãi là một di sản quý giá, tiếp tục soi đường và truyền cảm hứng cho các thế hệ chuyên gia kinh tế Việt Nam trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước.

Với những cống hiến to lớn đối với sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc, nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Trần Phương đã được Đảng, Nhà nước tặng thưởng Huân chương Hồ Chí Minh; Huy hiệu 80 năm tuổi Đảng và nhiều Huân chương, Huy chương, phần thưởng cao quý khác./.

Diệp Ninh (tổng hợp)