Tổng Bí thư Hà Huy Tập - người chiến sĩ cộng sản kiên cường, nhà lãnh đạo tài năng của Đảng và cách mạng Việt Nam

Hà Nội (TTXVN 20/4/2026) Tổng Bí thư Hà Huy Tập là một chiến sĩ cộng sản kiên cường, người lãnh đạo tận tụy, năng động và là nhà lý luận xuất sắc của Đảng. Với 35 năm tuổi đời, hơn 15 năm hoạt động cách mạng, trong đó gần 2 năm giữ cương vị Tổng Bí thư, đồng chí Hà Huy Tập đã cùng tập thể Ban Chấp hành Trung ương chèo lái con thuyền cách mạng vượt qua giai đoạn khó khăn, đưa sự nghiệp cách mạng của Đảng vững bước tiến lên.

* Từ một trí thức yêu nước trở thành một nhà lãnh đạo cách mạng kiên cường

Đồng chí Hà Huy Tập sinh ngày 24/4/1906 tại làng Kim Nặc, tổng Thổ Ngọa, nay là xã Cẩm Hưng, tỉnh Hà Tĩnh trong gia đình nhà nho yêu nước. Sinh ra và lớn lên trên vùng quê giàu truyền thống cách mạng, đồng chí sớm được hun đúc khí chất cứng cỏi, cương trực, thanh bạch của tầng lớp chí sĩ đương thời, hình thành nhân cách và nghị lực sống có lý tưởng vì dân, vì nước.

Từ tháng 9/1917 đến năm 1919, Hà Huy Tập vừa làm gia sư vừa theo học ở Trường tiểu học kiêm bị Pháp - Việt tại tỉnh lỵ Hà Tĩnh, sau đỗ thủ khoa, được cấp học bổng vào học ở Trường Quốc học Huế. Năm 1923, tốt nghiệp trung học hạng ưu nhưng do không có điều kiện học tiếp nên đồng chí vào làm giáo viên Trường tiểu học Pháp - Việt tại Nha Trang (Khánh Hòa).

Tháng 8/1926, thầy giáo Hà Huy Tập chuyển về dạy học tại Trường Cao Xuân Dục ở Vinh, Nghệ An, tích cực hoạt động trong Hội Phục Việt nhằm tuyên truyền tư tưởng chống chuyên chế và chống thực dân Pháp trong học sinh và tầng lớp lao động. 

Tháng 3/1927, đồng chí rời Vinh vào dạy học tại một trường tiểu học tư thục ở Gia Định, sau đó đến Bà Rịa làm công nhân, tổ chức lập một chi bộ, một hội đọc sách báo và mở các lớp học xóa mù chữ cho công nhân.

Tháng 12/1928, đồng chí sang Quảng Châu (Trung Quốc) bàn việc hợp nhất với tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên và hoạt động trong Hội. Tháng 7/1929, đồng chí sang Liên Xô, học tại trường Đại học phương Đông ở Mátxcơva (Liên Xô cũ), đến cuối năm 1929, được kết nạp vào Đảng Cộng sản Liên Xô. Trong quá trình học tập, đồng chí đã viết nhiều tác phẩm có giá trị lý luận và thực tiễn cách mạng, như: Lịch sử Tân Việt cách mạng Ðảng, Hoạt động của Ðảng Cộng sản Ðông Dương, Thư gửi Ban Biên tập tạp chí Bôn sơ vích... và biên soạn nhiều tài liệu gửi Quốc tế  Cộng sản, như: Ðảng Cộng sản Ðông Dương đứng trước chủ nghĩa cải lương quốc gia, Những cải cách đế quốc chủ nghĩa... Thông qua những tác phẩm này, đồng chí đã nêu rõ quá trình hoạt động của Ðảng Cộng sản Ðông Dương, những thuận lợi và khó khăn trong công tác, giúp cho các Ðảng Cộng sản và giai cấp công nhân quốc tế hiểu rõ hơn về Ðông Dương và Ðảng Cộng sản Ðông Dương.

Sau cao trào Xô-viết Nghệ-Tĩnh 1930-1931, thực dân Pháp ra sức khủng bố, đàn áp phong trào cách mạng ở Việt Nam. Nhiều tổ chức cơ sở Ðảng ở trong nước bị phá vỡ. Ðể khôi phục tổ chức của Ðảng sau thời kỳ khủng bố trắng của kẻ thù, giữa năm 1933, đồng chí Hà Huy Tập trở lại Trung Quốc cùng với đồng chí Lê Hồng Phong, Nguyễn Thị Minh Khai và một số đồng chí khác thành lập Ban Chỉ huy ở nước ngoài của Ðảng, gửi tài liệu huấn luyện và chỉ đạo hoạt động cách mạng trong nước, đồng thời chuẩn bị mọi mặt cho Ðại hội lần thứ nhất của Ðảng.

Nhờ những nỗ lực không mệt mỏi của đồng chí Hà Huy Tập, tháng 6/1934, Hội nghị Ban Chỉ huy ở ngoài với đại biểu đại diện các đảng bộ trong nước đã được tiến hành, thông qua Nghị quyết khẳng định cơ quan lãnh đạo của Đảng đã chính thức được lập lại và chỉ đạo phong trào cách mạng; quyết định tổ chức Đại hội lần thứ I của Đảng vào mùa xuân năm 1935.

Từ ngày 27 đến ngày 31/3/1935, Đại hội lần thứ I Đảng Cộng sản Đông Dương được diễn ra. Đại hội đã thông qua Báo cáo chính trị do đồng chí Hà Huy Tập trình bày và nhiều văn kiện quan trọng khác của Đảng. Đại hội bầu ra Ban Chấp hành Trung ương và Ban Thường vụ do đồng chí Lê Hồng Phong làm Tổng Thư ký (Tổng Bí thư). Đồng chí Hà Huy Tập được Quốc tế Cộng sản chỉ định là Thư ký Ban Chi huy ở ngoài của Đảng. Đây là một sự kiện có ý nghĩa lịch sử hết sức to lớn, đánh dấu việc Đảng ta đã được khôi phục về tổ chức, các cơ quan lãnh đạo từ Trung ương đến cơ sở được lập lại, Đảng giữ vững và giương cao ngọn cờ lãnh đạo cuộc cách mạng giải phóng dân tộc.

* Nhà lãnh đạo tài năng của Đảng

Sau khi đi dự Đại hội VI Quốc tế Cộng sản trở về, đồng chí Lê Hồng Phong đã cùng với đồng chí Hà Huy Tập triệu tập Hội nghị toàn thể Ban Chấp hành Trung ương Đảng vào ngày 26/7/1936 tại Thượng Hải (Trung Quốc) điều chỉnh đường lối chính trị và tổ chức Đảng phù hợp với tình hình mới. Đồng chí Hà Huy Tập được Hội nghị phân công “về nước để tổ chức Ban Trung ương và để khôi phục các liên lạc với các tổ chức của Đảng”. Đến thời điểm này, đồng chí Hà Huy Tập thực hiện trọng trách Tổng Bí thư của Đảng và là Tổng Bí thư thứ ba của Đảng ta sau đồng chí Trần Phú và đồng chí Lê Hồng Phong.

Ngay sau khi về nước vào đầu tháng 8/1936, Tổng Bí thư Hà Huy Tập đã sáng suốt quyết định chuyển trụ sở của Đảng từ nước ngoài về xã Bà Điểm, huyện Hóc Môn, tỉnh Gia Định (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh). Quyết định này có ý nghĩa quan trọng, tạo điều kiện cho việc bảo đảm sự lãnh đạo trực tiếp, thống nhất của Đảng từ Trung ương tới cơ sở, đáp ứng yêu cầu thực tiễn của phong trào cách mạng.

Tại Bà Điểm - Hóc Môn - Gia Định, Tổng Bí thư Hà Huy Tập liên tục chủ trì ba hội nghị Ban Chấp hành Trung ương, đưa ra nhiều quyết sách quan trọng, đó là: Hội nghị tháng 3/1937, thống nhất các tổ chức Đảng ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ, xác định những chủ trương mới, phát huy những thành quả, khắc phục khuyết điểm, thúc đẩy phong trào đấu tranh phát triển. Hội nghị tháng 9/1937, thông qua một số quyết định quan trọng về việc thành lập Mặt trận nhân dân thống nhất Đông Dương, phát triền cơ sở đảng trong các thành thị và bán công khai... Trong một năm, Đảng ta từ chỗ bị địch khủng bố trắng không còn Ban Trung ương, đã thành lập lại Ban Chấp hành Trung ương và Ban Thường vụ Trung ương Đảng. Hội nghị tháng 3/1938 đã phân tích thái độ của các đảng phái, các tổ chức chính trị ở Đông Dương, công tác quần chúng, công tác tổ chức và lãnh đạo của Đảng và quyết định thành lập Mặt trận dân chủ thống nhất Đông Dương.

Trong quá trình lãnh đạo cách mạng của Đảng, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương tháng 3/1938 có ý nghĩa lịch sử quan trọng. Những quyết sách của Hội nghị được tập thể Ban Thường vụ chuẩn bị kỹ, như một sự tổng kết quá trình hoạt động của Đảng, sự phát triển của phong trào cách mạng, khởi xướng cuộc vận động dân chủ; phân tích sâu sắc, toàn diện những thành tựu và nhược điểm, đề ra nhiệm vụ rất cụ thể về chủ trương, chính sách, tổ chức và biện pháp thực hiện nhằm đưa phong trào tiến lên một bước mới, cao hơn, vững chắc hơn trong cuộc đấu tranh. Tổng Bí thư Hà Huy Tập, với trách nhiệm của mình, đã góp phần quan trọng trong việc chuẩn bị nội dung, dự thảo nghị quyết và ra nghị quyết chính thức của Hội nghị Trung ương. Trong giai đoạn này, Tổng Bí thư Hà Huy Tập đã cùng Trung ương Đảng giải quyết đúng đắn nhiều vấn đề có tính chiến lược, sách lược của cách mạng, có vai trò quyết định tạo nên cao trào Dân chủ Đông Dương (1936-1939), tạo tiền đề quan trọng để dẫn tới thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

* Nhà lý luận sắc sảo, một cây bút chiến đấu trên mặt trận tư tưởng và chính trị

Trong lãnh đạo, chỉ đạo phong trào cách mạng, Tổng Bí thư Hà Huy Tập đã tỏ rõ năng lực tư duy lý luận sắc sảo và rất quan tâm đến tổng kết các kinh nghiệm lịch sử, thành công và chưa thành công ở những thời kỳ đã qua của Đảng để soi sáng việc chỉ đạo cho các vấn đề hiện tại. Tổng Bí thư Hà Huy Tập đã viết nhiều tác phẩm tổng kết kinh nghiệm hoạt động của Đảng ta những năm đầu thời kỳ xây dựng Đảng, như: Lịch sử của Tân Việt cách mệnh Đảng (1929); Hoạt động của Đảng Cộng sản Đông Dương (1931); Đảng Cộng sản Đông Dương đứng trước chủ nghĩa cải lương quốc gia (1932); Thư gửi Ban biên tập Tạp chí Bônsơvích (1932); Kỷ niệm ba năm ngày Đảng Cộng sản Đông Dương thống nhất (1933)… Nổi bật là tác phẩm “Sơ thảo lịch sử phong trào cộng sản ở Đông Dương”, tổng kết thực tiễn cách mạng Việt Nam trong những năm đầu do Đảng lãnh đạo. Các bài viết của Tổng Bí thư Hà Huy Tập đã góp phần làm sáng tỏ và tuyên truyền cho đường lối của Đảng, nêu cao truyền thống đấu tranh anh dũng của Đảng, chống lại các luận điệu xuyên tạc của kẻ thù, đem lại niềm tự hào, tin tưởng cho quần chúng cách mạng ở thời điểm cách mạng thoái trào

Trên mặt trận đấu tranh vạch trần bộ mặt giả hiệu cách mạng, đầu cơ cách mạng của bọn tờrốtkít, đồng chí Hà Huy Tập là một trong những cây bút sắc sảo. Với bút danh Thanh Hương, Hong Qui Vit,... đồng chí đã viết nhiều bài đăng trên các báo Tranh đấu (La Lutte), Tiền phong (L'Avant - Garde),... kiên quyết làm rõ bản chất, phê phán quan điểm phản động của các phần tử tờrốtkít; tuyên truyền và kiên định bảo vệ quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin. Đặc biệt, sau khi về nước, trên cương vị Tổng Bí thư, đồng chí Hà Huy Tập đã lãnh đạo cuộc tiến công trên mặt trận lý luận, báo chí nhằm đấu tranh chống chủ nghĩa tờrốtkít gắn liền với cuộc đấu tranh ủng hộ Mặt trận bình dân Pháp và vận động thành lập Mặt trận dân chủ Đông Dương. Các tác phẩm “Vì một Mặt trận nhân dân Đông Dương”, “Vì sao cần ủng hộ Mặt trận bình dân bên Pháp”... của Tổng Bí thư Hà Huy Tập là những tác phẩm lý luận-chính trị có giá trị lịch sử tư tưởng, chính trị của Đảng ta, góp phần giải quyết những vấn đề về lý luận và thực tiễn, chỉ đạo chiến lược và sách lược của Đảng trong thời kỳ vận động dân chủ.

Giữa lúc cao trào cách mạng của cả nước đang diễn ra sôi nổi, ngày 1/5/1938, Tổng Bí thư Hà Huy Tập bị địch bắt, kết án 2 tháng tù và 5 năm quản thúc tại quê nhà. Ngày 30/3/1940, Tổng Bí thư Hà Huy Tập bị thực dân Pháp bắt lần hai và đưa vào giam ở Khám Lớn Sài Gòn. Thực dân Pháp đã dùng mọi thủ đoạn mua chuộc, dụ dỗ, tra tấn, nhưng chúng đành phải khuất phục trước chí khí kiên cường, bản lĩnh vững vàng của người chiến sĩ cộng sản. Ngày 25/3/1941, chính quyền thực dân mở phiên tòa đại hình đưa ra xét xử hàng trăm chiến sĩ cộng sản, trong đó có đồng chí Hà Huy Tập. Trước tòa án thực dân, Tổng Bí thư Hà Huy Tập đã khảng khái nói: “Tôi chẳng có gì phải hối tiếc. Nếu còn sống, tôi vẫn tiếp tục hoạt động!”.

Ngày 28/8/1941, tại trường bắn Hóc Môn (thành phố Hồ Chí Minh), thực dân Pháp đã đưa các đồng chí: Hà Huy Tập, Nguyễn Văn Cừ, Phan Đăng Lưu, Võ Văn Tần, Nguyễn Thị Minh Khai... ra xử bắn. Tổng Bí thư Hà Huy Tập đã hy sinh ở độ tuổi đang tràn đầy sức lực và tài năng sáng tạo, cống hiến cho cách mạng.

Đánh giá công lao của Tổng Bí thư Hà Huy Tập và các nhà cách mạng tiền bối, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Các đồng chí ta như đồng chí Trần Phú, đồng chí Ngô Gia Tự, đồng chí Lê Hồng Phong, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai, đồng chí Hà Huy Tập, đồng chí Nguyễn Văn Cừ, đồng chí Hoàng Văn Thụ và trăm nghìn đồng chí khác đã đặt lợi ích của Đảng, của cách mạng, của giai cấp, của dân tộc lên trên hết, lên trước hết. Các đồng chí đó đã tin tưởng sâu sắc, chắc chắn vào lực lượng vĩ đại và tương lai vẻ vang của giai cấp và của dân tộc.... Tất cả chúng ta phải noi theo các gương anh dũng, gương chí công vô tư ấy, mới xứng đáng là người cách mạng”.

Cuộc đời hoạt động cách mạng oanh liệt của Tổng Bí thư Hà Huy Tập tuy ngắn ngủi, nhưng những đóng góp của đồng chí cho sự nghiệp cách mạng của Đảng ta và dân tộc ta là rất quan trọng và to lớn. Sự nghiệp cách mạng vẻ vang của Tổng Bí thư Hà Huy Tập đã để lại cho chúng ta bài học vô cùng quý giá về lý tưởng cộng sản, về tinh thần học tập, rèn luyện, phấn đấu không ngừng, về ý chí chiến đấu đến hơi thở cuối cùng vì độc lập, tự do của Tổ quốc, vì hạnh phúc, ấm no của nhân dân. Tinh thần và sự nghiệp cách mạng vẻ vang của Tổng Bí thư Hà Huy Tập sống mãi cùng với Đảng, Tổ quốc và nhân dân ta./.

Diệp Ninh (tổng hợp)