Bước tiến lớn trong quan hệ Armenia và Azerbaijan
Hà Nội (TTXVN 12/8/2025) Tuần vừa qua, dưới sự trung gian của Tổng thống Mỹ Donald Trump, Armenia và Azerbaijan đã đạt được một bước tiến tích cực với thỏa thuận nhất trí nối lại quan hệ ngoại giao và chấm dứt vĩnh viễn mọi hành động thù địch. Việc Azerbaijan và Armenia đạt thỏa thuận hòa bình sau nhiều năm giao tranh, bất ổn đã lập tức nhận được hoan nghênh từ cộng đồng quốc tế.
* Thỏa thuận lịch sử
Azerbaijan và Armenia là hai quốc gia thuộc Liên Xô cũ, từng vướng phải cuộc xung đột gần 40 năm liên quan tranh chấp quyền kiểm soát đối với khu vực Nagorno-Karabakh, một khu vực nằm sâu trong lãnh thổ phía Tây Nam của Azerbaijan. Tuy nhiên, khu vực này có phần lớn dân cư là người gốc Armenia sinh sống và muốn ly khai để sáp nhập Armenia.
Năm 2020, tranh chấp giữa hai nước ở khu vực Nagorno-Karabakh bùng phát thành xung đột. Đến tháng 11/2020, một thỏa thuận đình chiến do Nga làm trung gian đã đạt được, song hai bên vẫn xảy ra xung đột sau khi thỏa thuận được ký kết. Điều này được cho là điều dễ hiểu, bởi thỏa thuận năm 2020 không đặt ra được một quy chế chính thức nào cho vùng Nagorno-Karabakh bị tranh chấp, mà đây lại là điểm mấu chốt trong xung đột giữa hai bên.
Năm 2023, Azerbaijan giành lại toàn bộ quyền kiểm soát Nagorny-Karabakh trong một cuộc tấn công quân sự, buộc gần như toàn bộ 100.000 người Armenia còn lại trong vùng lãnh thổ này phải chạy sang Armenia.
Dưới nỗ lực thúc đẩy của cộng đồng quốc tế, lãnh đạo Armenia và Azerbaijan đã nhiều lần gặp gỡ để tìm kiếm khả năng đạt được thỏa thuận lâu dài. Đặc biệt, kể từ sau khi nhậm chức Tổng thống Mỹ nhiệm kỳ hai, ông Donald Trump khẳng định sẽ sớm đưa Armenia và Azerbaijan đi đến một thỏa thuận hòa bình.
Một sự kiện mang ý nghĩa lịch sử đối với hai nước Armenia và Azerbaijan là cuộc họp 3 bên giữa Thủ tướng Armenia Nikol Pashinyan và Tổng thống Azerbaijan Ilham Aliyev với vai trò trung gian của Tổng thống Mỹ Donald Trump diễn ra ngày 8/8/2025 tại Washington (Mỹ).
Dưới vai trò trung gian của Mỹ, Armenia và Azerbaijan đã ký thỏa thuận, nhất trí khôi phục quan hệ ngoại giao và chấm dứt vĩnh viễn mọi hành động thù địch. Thỏa thuận bao gồm việc thiết lập một hành lang quá cảnh - được đặt tên là "Con đường Trump cho Hòa bình và thịnh vượng quốc tế" (TRIPP)- đi qua Armenia để kết nối Azerbaijan với vùng đất tách biệt Nakhchivan của nước này. Mỹ sẽ có quyền phát triển hành lang này. Armenia và Azerbaijan cũng cam kết mở cửa quan hệ thương mại và tôn trọng sự toàn vẹn lãnh thổ của nhau.
Ngoài ra, Mỹ cũng ký thỏa thuận song phương với cả hai nước trên để mở rộng hợp tác trong lĩnh vực năng lượng, thương mại và công nghệ, bao gồm cả trí tuệ nhân tạo (AI). Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng tuyên bố dỡ bỏ các hạn chế đối với hợp tác quốc phòng giữa Azerbaijan và Mỹ.
Phát biểu sau thỏa thuận lịch sử, Tổng thống Azerbaijan Ilham Aliyev nhấn mạnh, hai nước sẽ bước sang trang mới sau xung đột và đổ máu, đồng thời mang lại một tương lai tươi sáng và an toàn cho thế hệ con cháu.
Về phần mình, Thủ tướng Armenia Nikol Pashinyan nhấn mạnh thỏa thuận mang lại niềm tin và sự đảm bảo rằng hai nước đang mở ra một chương mới về hòa bình, thịnh vượng, an ninh và hợp tác kinh tế ở Nam Kavkaz.
Tuyên bố chung của hai nhà lãnh đạo nhấn mạnh thỏa thuận được ký kết ngày 8/8 tại Nhà Trắng là "một bước tiến quan trọng... mở đường cho hòa bình lâu dài, bền vững cho cả hai nước và trên toàn khu vực".
* Các nước hoan nghênh thỏa thuận hòa bình Armenia-Azerbaijan
Đánh giá về Thỏa thuận hòa bình được ký kết tại Washington (Mỹ) giữa Azerbaijan và Armenia, Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen và Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa đã hoan nghênh thỏa thuận do Mỹ làm trung gian nhằm chấm dứt nhiều thập kỷ xung đột giữa Armenia và Azerbaijan, đồng thời kêu gọi nhanh chóng thực thi.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Nga Maria Zakharova ngày 9/8 cho biết Nga đánh giá dự thảo thỏa thuận hòa bình giữa Armenia và Azerbaijan là "tích cực" và hy vọng sẽ đóng góp vào hòa bình ở khu vực Kavkaz giáp biên giới với Nga.
Người phát ngôn Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) Allison Hart cũng hoan nghênh việc ký kết thỏa thuận hòa bình giữa Armenia và Azerbaijan, coi đây là một "bước tiến đáng kể".
Về phần mình, Thổ Nhĩ Kỳ bày tỏ hy vọng hành lang trung chuyển chiến lược, đã được lên kế hoạch trong thỏa thuận, sẽ sớm được mở và có thể thúc đẩy xuất khẩu năng lượng và các nguồn tài nguyên khác qua Nam Kavkaz. Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cho biết hành lang TRIPP được Armenia và Azerbaijan nhất trí thiết lập có thể "nối liền châu Âu với châu Á thông qua Thổ Nhĩ Kỳ" và sẽ là "một sự phát triển rất có lợi".
Trong khi đó, Tổng thống Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev cho rằng đây là một thành tựu mang ý nghĩa lịch sử và điều này có sự đóng góp không nhỏ của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Theo Tổng thống Tokayev, văn kiện này đã chấm dứt cuộc xung đột quân sự dai dẳng giữa hai quốc gia láng giềng tại khu vực Kavkaz, mở đường cho việc thiết lập quan hệ ngoại giao và phát triển hợp tác trên nền tảng hòa bình lâu dài. Bên cạnh đó, việc ký kết thỏa thuận hòa bình này trở nên khả thi là nhờ vai trò trung gian năng động và hiệu quả của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Nhà lãnh đạo Kazakhstan cũng nhấn mạnh tới vai trò của nước này trong việc đạt được thỏa thuận thông qua việc đề xuất thành phố Almaty làm địa điểm tổ chức các cuộc đàm phán cấp Bộ trưởng về các điều khoản then chốt của hiệp ước hòa bình.
Văn phòng Tổng thống Tajikistan ngày 9/8 thì cho biết, Tổng thống Tajikistan Emomali Rahmon đã gửi điện mừng tới Tổng thống Azerbaijan Ilham Aliyev và Thủ tướng Armenia Nikol Pashinyan về việc hai bên ký kết thỏa thuận hòa bình. Trong điện mừng, nhà lãnh đạo Tajikistan nhấn mạnh tầm quan trọng của đối thoại hòa bình, cho rằng đây là cách duy nhất để giải quyết xung đột. Theo Tổng thống Tajikistan, các thỏa thuận này sẽ trở thành nền tảng cho việc phát triển quan hệ láng giềng hữu nghị, củng cố sự ổn định và an ninh ở Kavkaz và mở rộng hợp tác liên khu vực.
Trong khi đó, Ngoại trưởng Ấn Độ Subrahmanyam Jaishankar sau cuộc thảo luận với người đồng cấp Armenia Ararat Mirzoyan ngày 9/8 đã tuyên bố rằng Ấn Độ coi tuyên bố hòa bình giữa Azerbaijan và Armenia là một thành tựu quan trọng về ngoại giao và đối thoại, đồng thời bày tỏ sự ủng hộ về kết quả mà hai bên đã đạt được.
Ngoại trưởng Anh David Lammy đã chúc mừng Armenia và Azerbaijan "về những bước đi táo bạo đã được thực hiện tại Washington". Ông Lammy “đánh giá cao vai trò quan trọng” của Tổng thống Mỹ Donald Trump trong việc đảm bảo “bước đột phá này". Ngoại trưởng Lammy nhấn mạnh: "Vương quốc Anh sẵn sàng hỗ trợ hòa bình ở Nam Kavkaz, nếu cả hai bên đều tôn trọng các cam kết của mình".
Bộ Ngoại giao Iran mặc dù hoan nghênh thỏa thuận hòa bình Armenia-Azerbaijan, song cũng cảnh báo nguy cơ sự can thiệp của nước ngoài, sau khi thỏa thuận này trao cho Washington quyền phát triển gần biên giới Iran. Theo thỏa thuận, Mỹ sẽ có quyền phát triển đối với hành lang được gọi là "Con đường Trump cho Hòa bình và thịnh vượng quốc tế" (TRIPP) trong khu vực chiến lược và giàu tài nguyên. Iran từ lâu đã phản đối hành lang này vì lo ngại sẽ tách Iran khỏi vùng Kavkaz và đưa sự hiện diện của nước ngoài đến biên giới của họ. Trong một tuyên bố, Bộ trên khẳng định động thái như vậy sẽ "phá vỡ an ninh và sự ổn định lâu dài của khu vực".
Theo các nhà phân tích, dù rằng để xây dựng lòng tin giữa hai quốc gia Armenia và Azerbaijan, vốn có lịch sử giao tranh kéo dài hàng chục năm, thì cần nhiều hành động cụ thể, thực chất hơn là những lời cam kết, song việc hai nước nhất trí khép lại xung đột đã có thấy những thành quả mà Azerbaijan và Armenia gặt hái được sau một loạt nỗ lực đàm phán kéo dài nhiều năm, mở ra một chương mới trong quan hệ hai nước cùng tương lai hòa bình, thịnh vượng cho các thế hệ sau./.
An Ngọc (tổng hợp)
