Dấu hiệu tích cực trong tiến trình đàm phán hạt nhân Iran

Hà Nội (TTXVN 16/4/2025) Với việc cả Mỹ và Iran đánh giá là “tích cực” và “mang tính xây dựng”, cuộc đàm đàm phán hạt nhân gián tiếp Mỹ-Iran vừa qua tại Oman đã được coi là một bước tiến trong việc đạt được kết quả có lợi cho cả hai bên. Các bên liên quan cũng lạc quan về triển vọng đàm phán.

* Nối lại đàm phán

Từ lâu, Mỹ, các đồng minh châu Âu và Israel đã cáo buộc Iran sử dụng chương trình hạt nhân của nước này làm tấm bình phong cho nỗ lực cố gắng phát triển năng lực sản xuất vũ khí. Về phần mình, Iran khẳng định rằng chương trình hạt nhân của nước này chỉ nhằm mục đích hòa bình.

Đối với Tổng thống Mỹ Donald Trump, vấn đề hạt nhân Iran là công việc còn dang dở từ nhiệm kỳ đầu tiên của ông. Trong nhiệm kỳ đầu tiên, Tổng thống Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân mang tên Kế hoạch Hành động chung toàn diện (JCPOA) mà Iran ký với nhóm P5+1 (gồm Anh, Mỹ, Nga, Pháp, Trung Quốc và Đức) năm 2015. Thỏa thuận này đặt ra những giới hạn nghiêm ngặt đối với các hoạt động hạt nhân, để đổi lấy việc nới lỏng lệnh trừng phạt đối với Iran. Đáp lại, Iran ngừng thực hiện các nghĩa vụ trong thỏa thuận. Tuy nhiên, sau khi đắc cử Tổng thống nhiệm kỳ đầu tiên, năm 2018, ông Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận này và tái áp đặt trừng phạt chống Iran. Đáp lại, Iran ngừng thực hiện các nghĩa vụ trong thỏa thuận.

Ngay sau khi nhậm chức nhiệm kỳ hai, Tổng thống Trump đã khôi phục lại chính sách trước đây của ông là "gây sức ép tối đa" đối với Iran. Vào ngày 4/2, ông Trump đã ký một bản ghi nhớ ra lệnh cho Bộ Tài chính áp đặt thêm các lệnh trừng phạt đối với Iran và xử lý các quốc gia vi phạm quy định hiện hành, đặc biệt là những nước tiếp tục mua dầu từ Tehran.

Mặc dù vậy, đến ngày 7/4, Tổng thống Trump tuyên bố hai bên "đang tiến hành đàm phán" về chương trình hạt nhân của Iran và tiếp tục vào ngày 12/4 ở cấp độ rất cao. Sau đó, Bộ trưởng Ngoại giao Iran Seyed Abbas Araghchi xác nhận rằng các cuộc đàm phán cấp cao gián tiếp sẽ được tổ chức tại Oman.

Theo giới quan sát, phía Mỹ muốn đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran để đảm bảo rằng Iran không bao giờ chế tạo vũ khí hạt nhân. Mỹ muốn Iran phải hủy hoàn toàn chương trình hạt nhân, cộng với việc không tiếp tục hỗ trợ Hezbollah ở Liban và Houthi ở Yemen. Trong khi đó, Iran quan tâm đến việc nới lỏng lệnh trừng phạt để giảm bớt áp lực kinh tế, thông qua đó Iran có thể tiếp cận Hiệp hội Viễn thông Tài chính liên ngân hàng toàn cầu (SWIFT) cũng như đầu tư quốc tế. Iran cũng yêu cầu nới lỏng lệnh trừng phạt rộng rãi hơn so với thời cựu Tổng thống Barack Obama.

Trước đây, Mỹ và Iran cũng đã tiến hành một số vòng đàm phán gián tiếp dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden song hầu như không đạt được tiến triển nào. Các cuộc đàm phán trực tiếp gần đây nhất giữa hai bên diễn ra dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama và đến nay, Iran vẫn một mực tuyên bố chỉ đàm phán gián tiếp với Mỹ dưới sự trung gian của Oman.

Còn về vai trò của Oman, từ lâu Oman đã duy trì quan hệ với cả Mỹ và Iran, và đã nhiều lần đóng vai trò nhà trung gian hòa giải trong thời kỳ khủng hoảng. Đầu năm 2020, sau khi Mỹ ám sát Tướng Iran Qassem Soleimani, chỉ huy đơn vị Quds thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), căng thẳng Iran và Mỹ tăng mạnh. Vào thời điểm đó, Oman đã âm thầm hành động để giảm căng thẳng bằng cách tạo điều kiện cho việc liên lạc bí mật giữa các bên.

Ngoài quan hệ Mỹ-Iran, Oman cũng đã làm trung gian hòa giải nhiều cuộc xung đột khu vực. Nước này đã tiếp phái đoàn Houthi trong nỗ lực giải quyết cuộc chiến ở Yemen và giúp làm trung gian cho lệnh ngừng bắn từ năm 2022. Vào tháng 4/2023, phái đoàn Oman và Saudi Arabia đã đến Sanaa để đàm phán với giới lãnh đạo Houthi. Oman cũng đóng vai trò là cầu nối trong cuộc khủng hoảng Syria, rạn nứt ngoại giao vùng Vịnh và nỗ lực bình thường hóa giữa Saudi Arabia và Iran.

* Đàm phán gián tiếp “tích cực” và “mang tính xây dựng”

Ngày 12/4/2025, Mỹ và Iran tiến hành đàm phán cấp cao gián tiếp tại Oman nhằm thúc đẩy các cuộc thương lượng về chương trình hạt nhân của Iran. Đây là cuộc đàm phán đầu tiên giữa Iran với chính quyền Mỹ do Tổng thống Trump đứng đầu, bao gồm cả nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump trong giai đoạn 2017-2021, và là cuộc đàm phán cấp cao nhất giữa hai nước kể từ khi thỏa thuận hạt nhân năm 2015 sụp đổ.

Tới thủ đô Muscat của Oman lần này, phía Iran do Ngoại trưởng Abbas Araqchi làm trưởng đoàn, trong khi dẫn đầu đoàn Mỹ là Đặc phái viên của Tổng thống về vấn đề Trung Đông Steve Witkoff. Cuộc đàm phán gián tiếp đầu tiên này kéo dài 2 tiếng rưỡi, phái đoàn của Iran và Mỹ ngồi ở hai phòng riêng biệt và trao đổi các thông điệp thông qua Ngoại trưởng Oman Badr al-Busaidi và chỉ tập trung thảo luận về chương trình hạt nhân của Iran và việc nới lỏng trừng phạt của Mỹ.

Ngoại trưởng Oman Sayyid Badr bin Hamad bin Hamood Albusaidi khẳng định cuộc đàm phán giữa Iran và Mỹ “đã diễn ra trong bầu không khí thân thiện, có lợi cho việc thu hẹp những khác biệt về quan điểm và cuối cùng là đạt được hòa bình, an ninh và ổn định trong khu vực và trên toàn cầu”. Hai bên cùng cầu thị về một thỏa thuận công bằng và có ràng buộc.

Phía Iran xác nhận cuộc đàm phán “gián tiếp” với Mỹ “mang tính xây dựng” và diễn ra trong “bầu không khí hiệu quả, bình tĩnh và tích cực”. Người đứng đầu ngành ngoại giao Iran tuyên bố: “Iran và phía Mỹ mong muốn đạt được thỏa thuận một cách nhanh chóng. Chúng tôi không muốn đàm phán chỉ vì (mục đích) đàm phán”. Ngày 15/4, nhà lãnh đạo tối cao Iran Ali Khamenei bày tỏ hài lòng về các cuộc đàm phán giữa nước này và Mỹ, song cảnh báo tiến trình đàm phán cuối cùng có thể sẽ không đem lại kết quả.

Nhà Trắng cũng đánh giá cuộc đàm diễn ra trong bầu không khí “rất tích cực và mang tính xây dựng”, đồng thời coi đây là “một bước tiến trong việc đạt được kết quả có lợi cho cả hai bên”. Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth nhận định các cuộc đàm phán gián tiếp ở Oman là "có hiệu quả" và "là một bước đi tốt". Mỹ hy vọng một giải pháp ngoại giao có thể kiềm chế Iran phát triển vũ khí hạt nhân, nhưng nếu điều đó thất bại thì quân đội Mỹ sẵn sàng "can thiệp sâu” để ngăn chặn.

Mặc dù vẫn còn nhiều khác biệt lớn, đặc biệt là về vấn đề tên lửa đạn đạo của Iran và ảnh hưởng khu vực, song các bên cũng thông báo vòng 2 cuộc đàm phán sẽ được tổ chức vào ngày 19/4. Ngày 14/4, Iran xác nhận vòng đàm phán tiếp theo vẫn sẽ được tổ chức tại thủ đô Muscat của Oman.

* Lạc quan về triển vọng đàm phán Mỹ-Iran

Một số quốc gia khu vực đã lên tiếng hoan nghênh cuộc đàm phán cấp cao đầu tiên giữa Mỹ và Iran tại Oman, bày tỏ hy vọng tiến trình sẽ giúp mang lại sự ổn định tại Trung Đông trong tương lai.

Trong một phản ứng liên quan, Ai Cập hoan nghênh vòng đàm phán trực tiếp giữa Mỹ và Iran, đánh giá cao vai trò của Oman trong việc thúc đẩy đối thoại, đồng thời bày tỏ lạc quan nhưng thận trọng đối với bước đi hòa giải giữa Mỹ và Iran. Ai Cập cho biết sẽ ủng hộ mọi sáng kiến nhằm đạt được các giải pháp chính trị thông qua đối thoại, tái khẳng định lập trường lâu nay rằng ngoại giao phải là kim chỉ nam cho việc giải quyết khủng hoảng trong khu vực. Ai Cập cũng bày tỏ hy vọng cuộc đối thoại mới giữa Mỹ và Iran có thể tạo động lực hướng tới thỏa thuận ngừng bắn bền vững ở Dải Gaza, tái thiết Gaza mà không phải di dời người dân Palestine và khởi động một tiến trình chính trị đáng tin cậy giải quyết tận gốc rễ nguyên nhân của cuộc xung đột Israel-Palestine. Tuy nhiên, Ai Cập cũng nhấn mạnh bất kỳ giải pháp nào cũng phải dựa trên nguyên tắc công bằng, toàn diện và có căn cứ pháp lý‎ quốc tế, để chấm dứt đau khổ của người dân Palestine.

Cùng quan điểm, Các Tiểu vương quốc Arập thống nhất (UAE) bày tỏ tin tưởng sứ mệnh trung gian của Oman sẽ thành công. UAE bày tỏ tin tưởng rằng các nỗ lực của Oman sẽ thành công, qua đó đóng góp vào việc đưa lập trường của Mỹ và Iran gần nhau hơn, tạo không khí thuận lợi cho khôi phục lòng tin và tăng cường các nỗ lực thiết lập hòa bình, an ninh và ổn định toàn cầu". UAE cũng cảm ơn nỗ lực của Oman giúp "tăng cường lòng tin và sự ổn định trong khu vực".

Ngày 14/4, phát biểu tại cuộc họp Ngoại trưởng các nước thành viên Liên minh châu Âu (EU) diễn ra ở Luxembourg, Ngoại trưởng Pháp Jean-Noel Barrot cho biết Pháp, Anh và Đức sẽ theo dõi chặt chẽ các cuộc đàm phán về hạt nhân giữa Mỹ và Iran để đảm bảo phù hợp với lợi ích an ninh của châu Âu.

Trong khi đó, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) xác nhận Tổng Giám đốc Rafael Mariano Grossi sẽ đến Iran vào cuối tuần này để thảo luận về việc cải thiện quyền tiếp cận và giám sát chương trình hạt nhân của Tehran. Chuyến thăm này được coi là một phần quan trọng trong tiến trình đàm phán đang diễn ra./.

 Đăng Nghị (tổng hợp)