Điểm danh một số Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia về ẩm thực
Hà Nội (TTXVN 17/8/2024) Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vừa có các Quyết định về việc công bố danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với tri thức dân gian: Phở Nam Định, Phở Hà Nội và Mì Quảng. Trước đó, Nghề làm bánh chưng, bánh dày Phú Thọ, Nghề làm nước mắm Phú Quốc, Nghề làm nước mắm Nam Ô... cũng đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
* Phở Hà Nội
Nói đến món ngon Hà Nội, phở luôn được đặt lên hàng đầu, như nhà văn Thạch Lam từng nói: "Phở là một thứ quà đặc biệt của Hà Nội, không phải chỉ riêng nơi đây mới có, nhưng chính là vì chỉ ở Hà Nội mới ngon”.
Phở từ lâu được coi là tinh hoa ẩm thực của Việt Nam. Không chỉ là món ăn ngon, Phở còn là một biểu tượng cho nền ẩm thực phong phú của người Việt, mang theo những giá trị văn hóa, đưa thế giới đến với Việt Nam và đưa Việt Nam ra thế giới. Phở đã trở thành danh từ riêng trong hàng loạt từ điển danh tiếng trên thế giới và hiện diện ở trên 50 quốc gia. Phở Việt còn được Tạp chí nổi tiếng Business Insider bình chọn là một trong những món phải ăn thử một lần trong đời đối với những người thích đi du lịch trên thế giới. Tờ báo The Travel, chuyên trang du lịch, đã công bố danh sách 10 quốc gia có thức ăn ngon nhất thế giới, trong đó có món Phở Việt Nam.
Lịch sử hình thành và phát triển của món Phở gắn với lịch sử thăng trầm của Thủ đô, với ký ức của nhiều người Hà Nội. Phở đã nương theo những biến động lịch sử trong nửa cuối thế kỷ XX của Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng, trở thành món ăn phổ biến được ưa chuộng của người dân Hà thành.
Phở là một món ăn được chế biến trên những nguyên liệu bản địa sẵn có như: Gạo, thịt bò, thịt gà và các gia vị sẵn có của người Việt. Quy trình chế biến và thưởng thức Phở Hà Nội chứa đựng tinh hoa của đất Kinh kỳ, chứa đựng chiều dài văn hóa, sự khéo léo và tinh tế của người Hà Nội.
Nhà văn Vũ Bằng đã viết: “Ngay từ ở đằng xa, mùi phở cũng đã có một sức huyền bí quyến rũ ta như mây khói chùa Hương đẩy bước chân ta, thúc bách ta phải trèo lên đỉnh núi để vào chùa trong rồi lại ra chùa ngoài. Ta tiến lại gần một cửa hàng bán phở, thật là cả một bài trí nên thơ. Qua lần cửa kính ta đã thấy gì? Một bó hành hoa xanh như lá mạ, dăm quả ớt đỏ buộc vào một cái dây, vài miếng thịt bò tươi và mềm, chín có, tái có, sụn có, mỡ gầu có, vè cũng có... Người bán hàng đứng thái bánh, thái thịt luôn tay, thỉnh thoảng lại mở nắp một cái thùng sắt ra để lấy nước dùng chan vào bát. Một làn khói tỏa ra khắp gian hàng, bao phủ những người ngồi ăn ở chung quanh trong một làn sương mỏng, mơ hồ như một bức tranh Tàu vẽ những ông tiên ngồi đánh cờ ở trong rừng mùa thu.
Trông mà thèm quá! Nhất là về mùa rét, có gió bấc thổi hiu hiu, mà thấy người ta ăn phở như thế, thì chính mình đứng ở ngoài cũng thấy ấm áp ngon lành. Có ai lại đừng vào ăn cho được...”.
Phở Hà Nội được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia theo Quyết định số 2328/QĐ-BVHTTDL ngày 09/08/2024 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
* Phở Nam Định
Nói đến Phở Việt Nam không thể không nhắc đến Phở Nam Định, nơi được coi là quê hương của phở. Tinh hoa ẩm thực Phở Nam Định không chỉ thể hiện ở nguyên liệu, thực phẩm, phương thức làm ra sợi phở đặc trưng mà còn là tổng thể quá trình gồm nhiều công đoạn chế biến để hoàn thiện tạo ra món phở ngon miệng, ngon cả mắt, đảm bảo chất lượng dinh dưỡng.
Phở Nam Định rất đa dạng, nhưng nổi tiếng nhất vẫn là phở bò. Phở Nam Định có đặc trưng nước dùng là cho nhiều gừng và nước mắm. Do vậy, nước dùng thường có vị ngọt đậm, ít dậy mùi quế, hồi. Phần xương chính sử dụng là xương ống, có thể thêm đuôi bò để tạo độ ngậy. Bánh phở Nam Định thường là loại bánh tráng tay và thái bằng tay, sợi to. Những miếng thịt bò được đập mềm nhưng khéo léo để phần thịt còn nguyên miếng.
Thương hiệu “Phở bò Nam Định” ngày nay đã xuất hiện ở nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước. Năm 2021, phở bò Nam Định được Hội Kỷ lục gia Việt Nam đưa vào danh sách Top 100 món ăn đặc sản Việt Nam.
Phở Nam Định được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia theo Quyết định số 2326/QĐ-BVHTTDL ngày 09/08/2024 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
* Mì Quảng
Mì Quảng từ lâu đã được coi là dấu ấn văn hóa ẩm thực đặc trưng của tỉnh Quảng Nam. Đó không chỉ là một món ăn đơn thuần mà còn hàm chứa cả diễn trình lịch sử hình thành hệ tri thức dân gian của vùng đất này.
Mì Quảng được chế biến từ gạo xay, tráng thành từng chiếc bánh rồi dùng dao thái thành sợi. Đặc trưng của Mì Quảng là làm chín xong mới tạo sợi. Sợi mì thường có màu trắng của gạo hoặc màu vàng của hạt dành dành hay nghệ. Sợi mì dẹt, dày hơn so với mì ở các vùng khác.
Để có bát Mì Quảng ngon, người dân xứ Quảng thường lựa chọn các nguyên liệu như thịt gà, lợn, tôm, trứng cút, cua, bò, ếch, cá lóc… để chế biến. Bên cạnh đó còn có các nguyên liệu phụ gia khác như lạc rang, rau sống, hành lá, hoa chuối thái mỏng, chanh, ớt, tiêu… Người chế biến thường xào nguyên liệu đã sơ chế cùng với các loại gia vị cho ngấm đều rồi đổ nước vào ninh cho nguyên liệu được mềm. Nước ninh sẽ sử dụng làm nước dùng để chan lên bát mì. Nước dùng được chan xăm xắp sợi mì chứ không chan đầy như phở. Khi thưởng thức, người ăn có thể nêm thêm gia vị, ăn kèm với rau sống.
Món Mì Quảng có vị ngọt, độ dai nhẹ của sợi mì, có vị béo của các loại thịt, vị ngọt của nước dùng, vị thơm, giòn của lạc rang, vị thanh mát của rau sống hòa vào vị cay của ớt. Mì Quảng thưởng thức vào mùa nào cũng phù hợp và thơm ngon, bổ dưỡng.
Giá trị đặc trưng của Mì Quảng là ở tính bình dân, phổ biến, linh hoạt và dễ thích nghi. Bởi Mì Quảng không quá khó tìm nguyên liệu, không quá khó chế biến nên rất thông dụng, hiện hữu ở mọi nhà, mọi dịp: khi có người quen ở xa về, mừng cơm mới, mừng người thân vừa khỏi bệnh, mừng con cháu thi đỗ… Tính linh hoạt của món Mì Quảng thể hiện trong việc nấu nước dùng (nước nhưn). Tùy theo khẩu vị hay thể trạng của người ăn mà có thể nấu nhiều loại nước nhưn khác nhau. Còn về tính dễ thích nghi, khi người Quảng Nam rời quê đi làm ăn, sinh sống ở nơi khác thì món Mì Quảng cũng theo họ đến vùng đất mới và biến tấu theo những nguyên liệu có sẵn ở địa phương nơi họ sinh sống.
Đầu tháng 8/2024, Chuyên trang Taste Atlas (được mệnh danh là "bản đồ ẩm thực thế giới") đã đưa ra danh sách 100 món ăn ngon nhất Việt Nam để thực khách quốc tế trải nghiệm. Trong đó mì Quảng đứng đầu tiên trong danh sách này.
Mì Quảng được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia theo Quyết định số 2327/QĐ-BVHTTDL ngày 09/08/2024 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
* Nghề làm bánh chưng, bánh dày Phú Thọ
Bánh chưng, bánh dày, tượng trưng cho “Trời tròn - Đất vuông”, gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và tục thờ cúng tổ tiên của người Việt. Hai loại bánh này xuất phát từ câu chuyện huyền sử về lòng hiếu thảo của Hoàng tử Lang Liêu thời Hùng Vương dựng nước. Trải qua mấy nghìn năm lịch sử, bánh chưng, bánh dày vẫn được người Việt gìn giữ vẹn nguyên về hình dáng, hương vị và sự trân trọng khi dành dâng cúng tổ tiên.
Tục làm bánh chưng, giã bánh dày là truyền thống văn hóa, phong tục tập quán không thể thiếu trong các ngày lễ, Tết, ngày hội truyền thống ở Phú Thọ. Theo đó, không gian văn hóa của tục làm bánh chưng, bánh dày ở Phú Thọ được trải dài từ nơi bánh chưng, bánh dày được sinh ra là làng Mộ Chu Hạ (nay thuộc thành phố Việt Trì) và làng Trúc Phê (nay thuộc thị trấn Hưng Hóa, huyện Tam Nông) đến nhiều vùng khác trên địa bàn tỉnh.
Làng Xốm ở xã Hùng Lô, thành phố Việt Trì được coi là nơi khởi phát bánh chưng dâng Vua Hùng. Từ năm 2017, người dân Hùng Lô đã xây dựng thành công thương hiệu “Bánh chưng Hùng Lô” và phát triển thành làng nghề truyền thống. Bánh chưng tại xã Hùng Lô có tiếng là ngon vì được lựa chọn kỹ các nguyên liệu từ gạo, đỗ, thịt; chọn lá dong rồi chuẩn bị (ngâm gạo, đỗ, vo gạo, pha thịt...) và quan trọng nhất là kỹ thuật gói làm sao cho chiếc bánh vừa vuông, vừa chặt. Công đoạn luộc bánh cũng quan trọng không kém. Bí quyết để luộc bánh mau chín là khi luộc bánh cứ sau khoảng 1 giờ lại cho thêm một ít nước vào nồi nước đang sôi.
Nếu như làng Xốm, xã Hùng Lô được coi là một trong những cái nôi của nghề làm bánh chưng thì làng Mộ Chu Hạ, phường Bạch Hạc, thành phố Việt Trì lại là địa phương nổi tiếng với nghề làm bánh dày và hội thi giã bánh dày dâng Vua. Ông Đỗ Quang Lê - nghệ nhân làm bánh dày làng Mộ Chu Hạ cho biết: Làng Mộ Chu Hạ vẫn giã bánh dày bằng cối đá, chày tre, đây là nét đẹp văn hoá truyền thống được gìn giữ từ đời này qua đời khác. Đây cũng là bí quyết để làm bánh dày thơm dẻo, trắng ngon chuẩn nhất mà không phải địa phương nào cũng làm được.
Lễ hội Đền Hùng hằng năm đều tổ chức hội thi gói, nấu bánh chưng và giã bánh dày, thu hút đông đảo nghệ nhân toàn tỉnh tham dự. Các sản phẩm đoạt giải sẽ được vinh dự chọn dâng cúng Vua Hùng và các vị tiền nhân. Bên cạnh đó, bánh chưng, bánh dày của Phú Thọ cũng trở thành sản phẩm đặc trưng của đất Tổ để công chúng và du khách lựa chọn làm quà tặng người thân, gia đình khi hành hương về với cội nguồn.
Nghề làm bánh chưng, bánh dày Phú Thọ được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1183/QĐ-BVHTTDL ngày 08/5/2023 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
* Nghề làm nước mắm Phú Quốc
Phú Quốc được mệnh danh là “đảo ngọc” của Việt Nam, nơi có nhiều danh lam thắng cảnh và nhiều đặc sản, nổi bật nhất là hồ tiêu và nước mắm.
Nghề sản xuất nước mắm ở Phú Quốc có cách đây trên 200 năm. Do đánh bắt được nhiều cá, ăn không hết, người dân nghĩ đến cách bảo quản cá. Lúc đầu, họ dùng muối biển ướp cá trong những cái chum, am sành để ăn lâu dài. Qua một thời gian, cá ướp trong các chum, am sành đó có mùi thơm bốc lên, từ đó họ nghĩ đến việc làm nước mắm. Ban đầu, nước mắm được làm trong các am chum nhỏ, dần dần hình thành các thùng gỗ ủ chượp với số lượng nhiều hơn, cứ như thế nghề làm nước mắm Phú Quốc hình thành và từng bước phát triển.
Để có được những giọt nước mắm có độ đạm cao, hương vị thơm ngon đậm đà, mùi thơm nhẹ, ánh lên màu nâu cánh gián… là cả một quá trình, từ chọn nguyên liệu cá cơm, đến cách muối cá và ủ chượp. Cá cơm được chọn làm nước mắm Phú Quốc chỉ có ở vùng biển Tây Nam, từ Cà Mau, Phú Quốc, Kiên Giang, đó là cá cơm than, phấn chì, sọc tiêu. Sau khi được làm sạch bằng nước biển và trộn với muối với tỷ lệ 3 cá 1 muối. Muối cá phải là muối già. Sau đó, được đưa về ủ chượp trong các thùng gỗ. Sau 12-15 tháng thì cho ra sản phẩm nước mắm với độ đạm trung bình từ 20-43 độ.
Hiện nay, việc sản xuất nước mắm tại Phú Quốc vẫn giữ vững quy trình truyền thống kết hợp công nghệ hiện đại, được kiểm soát chặt chẽ của các cơ quan chức năng đối với các chỉ tiêu hóa lý theo tiêu chuẩn để đạt chất lượng và an toàn vệ sinh thực phẩm. Tuy mỗi nhà thùng có một bí quyết riêng làm nước mắm để tạo ra sản phẩm thơm ngon, hương vị đặc trưng, nhưng điểm chung vẫn là “phát huy truyền thống, giữ vững chữ tín với khách hàng, an toàn khi sử dụng”.
Không chỉ được ưa chuộng trong nước, nước mắm Phú Quốc còn được xuất khẩu đến nhiều quốc gia trên thế giới.
Tháng 6/2001, nước mắm Phú Quốc được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp văn bằng quốc gia bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Ngày 8/10/2012, nước mắm Phú Quốc được Ủy ban châu Âu cấp văn bằng bảo hộ tên gọi xuất xứ địa lý. Đây là sản phẩm đầu tiên của Việt Nam, cũng là sản phẩm đầu tiên của các nước ASEAN được công nhận và bảo hộ chỉ dẫn địa lý tại liên minh châu Âu (EU).
Nghề làm nước mắm Phú Quốc được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1730/QĐ-BVHTTDL ngày 27/5/2021 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
* Nghề làm nước mắm Nam Ô
Nam Ô là tên một ngôi làng cổ, cửa ô phía Nam của nước Đại Việt xưa, hình thành cách ngày nay hàng trăm năm, nằm bên vịnh Đà Nẵng, dưới chân đèo Hải Vân, thuộc phường Hòa Hiệp Nam, quận Liên Chiểu, thành phố Đà Nẵng. Đây là một làng nghề truyền thống chuyên khai thác, đánh bắt thủy hải sản và làm nước mắm.
Nghề làm mắm ở Nam Ô có từ rất sớm. Thời kỳ còn là một trong những địa phương của Đàng Trong, ngư dân nơi đây đã biết cách làm nước mắm cung cấp cho thị trường các vùng lân cận. Nhắc đến vùng đất Nam Ô, nhiều người nhớ ngay đến câu "Nước mắm Nam Ô/Cá rô Xuân Thiều". Điều này cho thấy mắm Nam Ô đã đi sâu vào tiềm thức của người dân.
Nước mắm Nam Ô vốn vang danh gần xa bởi vị mặn mòi của vùng biển miền Trung, với tỷ lệ “3 cá 1 muối”. Một trong những nét đặc trưng của mắm Nam Ô là cách làm mắm hoàn toàn thủ công truyền thống, nước mắm làm ra được ủ ròng trong một năm để tinh chế ra loại mắm nhỉ ngon nhất có hương thơm, mùi vị đặc trưng, ngọt tự nhiên, màu đỏ thẫm như màu cánh gián.
Trong quá khứ, nước mắm Nam Ô đã từng là sản vật tiến Vua. Nhiều năm qua, nghề làm nước mắm ở Nam Ô đã đem lại cho một bộ phận nhân dân của làng công ăn việc làm ổn định, thu nhập khá hơn so với nghề nông. Sản phẩm của làng nghề được tiêu thụ trên địa bàn thành phố Đà Nẵng và các địa phương lân cận, ngoài ra còn theo chân người dân, du khách đến các vùng miền trong nước và quốc tế.
Đối với người dân làng nghề, mắm Nam Ô không chỉ là một loại gia vị mang lại giá trị vật chất, mà còn là một là một phần của lịch sử, của văn hóa, hàm chứa những tri thức dân gian, thể hiện bản sắc của cộng đồng địa phương.
Nghề làm nước mắm Nam Ô được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2974/QĐ-BVHTTDL ngày 27/8/2019 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Chỉ dẫn địa lý "Nam Ô" cho sản phẩm nước mắm của thành phố Đà Nẵng đã được cấp văn bằng bảo hộ theo Quyết định số 437/QĐ-SHTT ngày 3/6/2024 của Cục Sở hữu trí tuệ. Đây là chỉ dẫn địa lý đầu tiên của thành phố Đà Nẵng./.
Minh Hiếu








