Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đình Tứ – Những đóng góp cho sự nghiệp khoa học, giáo dục Việt Nam

Hà Nội (TTXVN 7/1/226) Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đình Tứ (1932 – 1996) là một trong những nhà khoa học xuất sắc thuộc "thế hệ trí thức vàng" của Việt Nam. Ông vừa là nhà vật lý hạt nhân tầm cỡ quốc tế, vừa là người đặt nền móng cho ngành năng lượng nguyên tử và kiến tạo hệ thống giáo dục đại học nước nhà.

* Dấu ấn của một nhà khoa học và người góp phần xây dựng ngành năng lượng nguyên tử

Sinh năm 1932 tại Hà Tĩnh, Nguyễn Đình Tứ sớm thể hiện năng lực học tập, đặc biệt ở môn Toán. Năm 1949, đồng chí được kết nạp vào Đảng khi mới 17 tuổi. Sau đó, đồng chí được cử đi học ở Trung Quốc và từ năm 1957 làm việc tại Viện Liên hợp nghiên cứu hạt nhân Dubna, Liên Xô trước đây – một trung tâm nghiên cứu vật lý hạt nhân lớn của thế giới thời bấy giờ.

Tại Dubna, Nguyễn Đình Tứ làm việc trong lĩnh vực vật lý năng lượng cao, tham gia thu nhận, xử lý và phân tích số liệu thực nghiệm. Năm 1960, qua quá trình phân tích khoảng 40.000 bức ảnh thực nghiệm, đồng chí cùng các đồng nghiệp phát hiện phản hạt hyperon sigma âm. Năm 1962, đồng chí thay mặt nhóm nghiên cứu báo cáo kết quả tại một hội nghị khoa học quốc tế và bảo vệ thành công luận án Phó Tiến sĩ Toán - Lý, trở thành Phó Tiến sĩ ngành vật lý hạt nhân đầu tiên của Việt Nam.

Những nghiên cứu về tương tác của các hạt cơ bản và hạt nhân ở năng lượng cao trở thành dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp khoa học của đồng chí. Sau khi đồng chí qua đời, năm 2000, cụm công trình này được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ.

Những đóng góp của Nguyễn Đình Tứ không chỉ nằm ở thành tựu nghiên cứu cá nhân. Từ kinh nghiệm tích lũy trong quá trình làm việc tại Dubna và hoạt động khoa học trong nước, đồng chí dành nhiều tâm huyết cho việc xây dựng ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam. Đồng chí từng phụ trách bộ phận nghiên cứu toán lý của Ủy ban Khoa học kỹ thuật Nhà nước, tham gia lãnh đạo Hội Vật lý Việt Nam, giữ cương vị Viện trưởng và Chủ tịch Hội đồng khoa học của cơ quan nghiên cứu năng lượng nguyên tử.

Trong bối cảnh khoa học hạt nhân còn là lĩnh vực mới đối với Việt Nam, đồng chí góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ, phát triển cơ sở nghiên cứu và mở rộng hợp tác khoa học quốc tế. Việc thành lập Viện Năng lượng nguyên tử quốc gia năm 1984 đánh dấu bước phát triển quan trọng của lĩnh vực này. Đồng chí tiếp tục gắn bó với Viện, góp phần thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng năng lượng nguyên tử, khôi phục và khai thác lò phản ứng Đà Lạt, mở rộng các kỹ thuật chiếu xạ và tăng cường quan hệ với các tổ chức quốc tế.

Đồng chí cũng là một trong những người sớm quan tâm đến việc nghiên cứu khả năng phát triển điện hạt nhân tại Việt Nam, thể hiện tầm nhìn đối với nhu cầu năng lượng và sự phát triển khoa học - công nghệ lâu dài của đất nước.

* Đóng góp đối với giáo dục, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực

Bên cạnh khoa học, giáo dục và đào tạo là lĩnh vực gắn bó sâu sắc với quá trình công tác của đồng chí Nguyễn Đình Tứ.

Từ năm 1971, trên cương vị Bí thư Đảng ủy, Hiệu phó Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, đồng chí tham gia lãnh đạo một trong những cơ sở đào tạo, nghiên cứu quan trọng của đất nước. Sau ngày đất nước thống nhất, đồng chí lần lượt giữ cương vị Thứ trưởng rồi Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp.

Đây là giai đoạn Việt Nam đứng trước yêu cầu lớn về đào tạo cán bộ khoa học, kỹ thuật, giáo viên và nhân lực chuyên môn phục vụ công cuộc khôi phục và xây dựng đất nước. Trong điều kiện cơ sở vật chất còn nhiều khó khăn, hệ thống giáo dục đại học và trung học chuyên nghiệp vừa phải đáp ứng nhu cầu trước mắt, vừa phải chuẩn bị nguồn nhân lực cho sự phát triển lâu dài.

Trên cương vị lãnh đạo ngành, đồng chí Nguyễn Đình Tứ cùng tập thể lãnh đạo tham gia tổ chức, củng cố và phát triển hệ thống đào tạo. Sau ngày đất nước thống nhất, các trường đại học, cao đẳng và trung học chuyên nghiệp ở miền Nam được sắp xếp lại; các trường dự bị đại học được mở để đào tạo học sinh thuộc diện chính sách, học sinh dân tộc miền núi; nhiều cơ sở trung học chuyên nghiệp được thành lập nhằm đáp ứng nhu cầu nhân lực của các địa phương.

Điểm đáng chú ý trong quá trình công tác của đồng chí là sự kết hợp giữa tư duy khoa học và quản lý giáo dục. Với nền tảng của một nhà nghiên cứu, đồng chí có điều kiện nhìn nhận đào tạo không chỉ là mở rộng quy mô mà còn phải gắn với yêu cầu xây dựng đội ngũ khoa học - kỹ thuật và phát triển nguồn nhân lực cho đất nước.

Những năm trực tiếp phụ trách lĩnh vực đại học và trung học chuyên nghiệp đã giúp đồng chí góp phần hình thành đội ngũ cán bộ, kỹ sư, giáo viên và chuyên gia phục vụ nhiều ngành kinh tế - xã hội. Việc chú trọng đào tạo con người cũng thể hiện quan điểm xuyên suốt trong quá trình công tác của đồng chí: khoa học và công nghệ muốn phát triển phải dựa trên đội ngũ cán bộ có tri thức, trình độ và năng lực nghiên cứu.

* Dấu ấn trong hoạch định chính sách khoa giáo

Từ năm 1991, đồng chí Nguyễn Đình Tứ được bầu vào Ban Bí thư Trung ương Đảng và giữ chức Trưởng ban Khoa giáo Trung ương. Đây là giai đoạn đất nước đẩy mạnh công cuộc đổi mới, đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với giáo dục, đào tạo, khoa học, công nghệ và phát triển nguồn nhân lực.

Với kinh nghiệm nhiều năm trực tiếp nghiên cứu khoa học, quản lý giáo dục và lãnh đạo các cơ quan khoa học, đồng chí có điều kiện đóng góp vào công tác tham mưu cho Trung ương từ cả góc độ chuyên môn và thực tiễn. Những vấn đề khoa giáo không chỉ được nhìn nhận trong phạm vi từng ngành riêng lẻ mà được đặt trong mối quan hệ với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Một trong những dấu ấn đáng chú ý là sự quan tâm của đồng chí đối với những thành tựu khoa học - công nghệ mới. Đồng chí góp phần cung cấp các luận cứ khoa học để lãnh đạo Đảng, Nhà nước xem xét việc đưa Internet vào Việt Nam. Điều đó cho thấy tư duy cởi mở đối với tiến bộ công nghệ và sự nhạy bén trước những xu hướng có khả năng tác động sâu rộng đến quá trình phát triển, hội nhập của đất nước.

Trong hoạt động Quốc hội, với tư cách Đại biểu Quốc hội các khóa VI, VII, VIII, Ủy viên Hội đồng Nhà nước và Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học kỹ thuật của Quốc hội, đồng chí tiếp tục phát huy kiến thức chuyên môn và kinh nghiệm quản lý trong việc tham gia xem xét các vấn đề về khoa học, kỹ thuật và phát triển đất nước.

Tháng 6/1996, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của Đảng, đồng chí Nguyễn Đình Tứ được bầu vào Bộ Chính trị. Chỉ ít ngày sau, ngày 28/6/1996, đồng chí từ trần. Năm 2007, đồng chí được Chủ tịch nước truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh.

Nhìn lại cuộc đời và sự nghiệp của đồng chí Nguyễn Đình Tứ, có thể thấy một dấu ấn xuyên suốt là sự gắn bó với tri thức, khoa học và sự nghiệp đào tạo con người. Từ những công trình nghiên cứu vật lý hạt nhân đến quá trình xây dựng ngành năng lượng nguyên tử, từ quản lý giáo dục đến công tác khoa giáo của Trung ương, đồng chí luôn hướng những kiến thức và kinh nghiệm của mình vào yêu cầu phát triển đất nước. Những đóng góp ấy đã để lại dấu ấn đáng trân trọng trong nền khoa học, giáo dục và quá trình xây dựng nguồn lực cho sự nghiệp đổi mới, phát triển Việt Nam./.

Tư liệu