Các mốc chính trong quan hệ Mỹ-Iran xung quanh chương trình hạt nhân
Hà Nội (TTXVN 21/4/2025) Sau vòng đàm phán gián tiếp đầu tiên tại Oman được cả hai bên đánh giá là mang tính xây dựng, ngày 19/4/2025, Mỹ và Iran đã tiến hành vòng đàm phán gián tiếp thứ hai tại Rome (Italy).
Cuộc gặp kéo dài hơn 4 giờ giữa Mỹ và Iran đã đạt được “tiến triển rất tích cực”. Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi đánh giá cuộc đàm phán “mang tính xây dựng và gợi mở”, mang lại bước tiến cho tiến trình đàm phán về hạt nhân. Trong các cuộc thảo luận, phía Mỹ chỉ đề cập đến vấn đề hạt nhân.
Trong khi đó, báo Washington Post dẫn lời một quan chức cấp cao trong chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Mỹ ghi nhận tiến triển rất tốt sau vòng đàm phán thứ hai.
Ngoại trưởng Iran cho biết nước này và Mỹ sẽ tiến hành cuộc họp cấp chuyên gia vào ngày 23/4 tới tại Oman để thảo luận về một thỏa thuận khung liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran, và vòng đàm phán thứ ba dự kiến diễn ra ngày 26/4 cũng tại Oman.
Dưới đây là các mốc chính trong quan hệ Mỹ-Iran xung quanh chương trình hạt nhân:
* Từ chương trình “Nguyên tử vì Hoà bình” đến JCPOA
- Năm 1967, Iran tiếp nhận Lò phản ứng Nghiên cứu Tehran trong khuôn khổ chương trình “Nguyên tử vì Hòa bình” của Mỹ.
- Năm 1979, Quốc vương Mohammad Reza Pahlavi rời Iran trong bối cảnh các cuộc biểu tình chống đối ngày càng gia tăng. Giáo chủ Ruhollah Khomeini trở về Tehran lãnh đạo cuộc Cách mạng Hồi giáo. Cuộc khủng hoảng con tin kéo dài 444 ngày, khi sinh viên chiếm giữ Đại sứ quán Mỹ ở Tehran. Chương trình hạt nhân của Iran bị đình trệ do áp lực quốc tế.
- Tháng 8/2002, các cơ quan tình báo phương Tây và một nhóm đối lập Iran tiết lộ cơ sở làm giàu urani bí mật ở Natanz.
- Tháng 6/2003, Anh, Pháp và Đức bắt đầu đàm phán hạt nhân với Iran.
- Tháng 10/2003, Iran tạm dừng làm giàu urani.
- Tháng 2/2006, sau khi Tổng thống theo đường lối cắng rắn Mahmoud Ahmadinejad lên nắm quyền, Iran tuyên bố sẽ khôi phục làm giàu urani. Anh, Pháp và Đức rút khỏi các cuộc đàm phán đang bế tắc.
- Tháng 12/2006: Hội đồng Bảo an LHQ, Mỹ và EU bắt đầu áp đặt lệnh trừng phạt Iran.
- 2009-2012, các cuộc đàm phán về vấn đề hạt nhân của Iran được tiến hành.
- Tháng 6/2009, Tổng thống Iran Mahmoud Ahmadinejad tái đắc cử trong cuộc bầu cử tổng thống gây tranh cãi.
- Tháng 10/2009, Mỹ và Iran mở một kênh liên lạc bí mật tại Oman dưới thời Tổng thống Mỹ Barack Obama.
- Tháng 7/2012, các quan chức Mỹ và Iran tổ chức cuộc gặp trực tiếp bí mật tại Oman.
- Năm 2013, tân Tổng thống Iran Hassan Rouhani nhậm chức và có cuộc điện đàm chưa từng có tiền lệ với Tổng thống Mỹ Barack Obama.
- Tháng 11/2013, các bên đạt thỏa thuận tạm thời về việc ngừng một số hoạt động hạt nhân của Iran.
- Ngày 14/7/2015, Iran và nhóm P5+1 (gồm Anh, Mỹ, Nga, Pháp, Trung Quốc và Đức) đạt được thỏa thuận hạt nhân mang tên Kế hoạch Hành động chung toàn diện (JCPOA), kết thúc tiến trình đàm phán kéo dài 13 năm. Thỏa thuận này đặt ra những giới hạn nghiêm ngặt đối với các hoạt động hạt nhân, để đổi lấy việc nới lỏng lệnh trừng phạt đối với Iran.
- Tháng 7/2025, HĐBA LHQ nhất trí thông qua một Nghị quyết ủng hộ thoả thuận hạt nhân Iran.
- Tháng 10/2015, Mỹ và EU thông qua khuôn khổ pháp lý cho việc dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt Iran.
* Mỹ rút khỏi thoả thuận hạt nhân
- Tháng 10/2017, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố bác bỏ xác nhận việc Iran đã tuân thủ JCPOA.
- Tháng 1/2018, Tổng thống Donald Trump cảnh báo các đồng minh châu Âu hoặc phải tìm cách sửa “những sai sót khủng khiếp” trong JCPOA hoặc Mỹ sẽ rút khỏi thoả thuận này.
- Tháng 5/2018, Tổng thống Donald Trump đơn phương rút khỏi thỏa thuận hạt nhân JCPOA khi gọi đây là “thỏa thuận tồi tệ nhất từng có”. Ông tuyên bố sẽ đạt được điều kiện tốt hơn nhằm ngăn Iran phát triển tên lửa và hỗ trợ các lực lượng vũ trang khu vực. Mặc dù vậy, các cuộc đàm phán đó không diễn ra trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump.
- Ngày 8/5/2019, Iran tuyên bố bắt đầu rút khỏi các cam kết trong thỏa thuận hạt nhân. Một loạt vụ tấn công trên bộ và trên biển xảy ra, bị quy trách nhiệm cho Iran.
- Ngày 3/1/2020, Tướng Qassem Soleimani, nhân vật quan trọng của Iran và là kiến trúc sư của các cuộc chiến do các lực lượng thân Iran thực hiện ở Trung Đông, thiệt mạng trong một cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái của Mỹ tại Baghdad.
- Ngày 8/1/2020, đáp trả vụ ám sát ông Soleimani, Iran phóng hàng loạt tên lửa vào các căn cứ quân sự ở Iraq, nơi đóng quân của hàng nghìn binh sĩ Mỹ và Iraq. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran bắn nhầm một máy bay dân sự Ukraine cất cánh từ sân bay Tehran, khiến toàn bộ 176 người trên máy bay thiệt mạng.
- Tháng 7/2020, một vụ nổ bí ẩn phá hủy nhà máy sản xuất máy ly tâm tại cơ sở hạt nhân Natanz. Iran đổ lỗi cho Israel.
- Ngày 6/4/2021, Iran và Mỹ dưới thời Tổng thống Joe Biden bắt đầu đàm phán gián tiếp tại Vienna (Áo) để khôi phục thỏa thuận hạt nhân. Tuy nhiên, các cuộc đàm phán với Iran và các nước châu Âu không đạt được thỏa thuận.
- Ngày 11/4/2021, Iran bị tấn công lần thứ hai trong một năm nhằm vào cơ sở hạt nhân Natanz, nhiều khả năng do Israel thực hiện.
- Ngày 16/4/2021, Iran bắt đầu làm giàu urani đến mức 60% - mức tinh khiết cao nhất từ trước đến nay và chỉ cách ngưỡng để sản xuất vũ khí (90%) một bước kỹ thuật.
- Ngày 24/2/2022, Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine. Sau đó, Nga sử dụng các thiết bị bay không người lái của Iran để thực hiện các cuộc tấn công Ukraine.
- Ngày 17/7/2022, cố vấn của Lãnh tụ Tối cao Iran, ông Kamal Kharrazi, tuyên bố Iran có khả năng kỹ thuật để chế tạo bom hạt nhân nhưng chưa quyết định có làm hay không. Những tuyên bố tương tự tiếp tục xuất hiện khi căng thẳng leo thang.
* Xung đột Trung Đông bùng phát
- Ngày 7/10/2023, Phong trào Hồi giáo Hamas thực hiện cuộc tấn công bất ngờ vào các thị trấn của Israel nằm kề Dải Gaza. Cuộc chiến khốc liệt nhất giữa Israel và Hamas bắt đầu. Iran bày tỏ ủng hộ Hamas. Căng thẳng khu vực tăng vọt.
- Ngày 8/10/2023, lực lượng Hezbollah thân Iran ở Liban bắt đầu các cuộc tấn công Israel bằng rocket và thiết bị bay không người lái để ủng hộ Hamas.
- Ngày 19/11/2023, các tay súng Houthi thân Iran ở Yemen bắt giữ tàu hàng Galaxy Leader, khởi đầu cho các cuộc tấn công kéo dài vào các tuyến vận tải biển qua Biển Đỏ. Hải quân Mỹ gọi đây là cuộc chiến dữ dội nhất kể từ Chiến tranh Thế giới II.
- Ngày 14/4/2024, Iran lần đầu tiên tấn công trực tiếp Israel, khi phóng hơn 300 tên lửa và thiết bị bay không người lái vào nhà nước Do thái.
- Ngày 19/4/2024, một vụ tấn công nghi do Israel thực hiện đã phá hủy hệ thống phòng không gần sân bay ở Isfahan, Iran.
- Ngày 31/7/2024, lãnh đạo Hamas Ismail Haniyeh bị Israel ám sát tại Tehran ngay sau lễ nhậm chức của Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian.
- Ngày 27/9/2024, sau khi gia tăng đáng kể chiến dịch chống Hezbollah, Israel tiến hành một cuộc không kích khiến thủ lĩnh Hezbollah Hassan Nasrallah thiệt mạng.
- Ngày 1/10/2024, Iran tiến hành cuộc tấn công trực tiếp thứ hai vào Israel, nhưng phần lớn tên lửa bị liên minh do Mỹ dẫn đầu cùng Israel đánh chặn.
- Ngày 16/10/2024, Israel tiến hành không kích khiến thủ lĩnh Hamas Yahya Sinwar tại Dải Gaza thiệt mạng.
- Ngày 26/10/2024, Israel công khai tấn công Iran lần đầu tiên để đáp trả vụ phóng tên lửa ngày 1/10/2024, phá hủy hệ thống phòng không và các cơ sở liên quan đến chương trình tên lửa của Iran.
* Tổng thống Mỹ Donald Trump trở lại Nhà Trắng, Mỹ-Iran tiến hành đàm phán
- Ngày 20/1/2025, ông Donald Trump nhậm chức Tổng thống Mỹ nhiệm kỳ hai.
- Ngày 7/2/2025, Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei, tuyên bố đàm phán với Mỹ là “không thông minh, không khôn ngoan và không danh dự”.
- Ngày 7/3/2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết đã gửi thư cho ông Khamenei đề nghị đàm phán thỏa thuận hạt nhân mới.
- Ngày 15/3/2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump phát động đợt không kích dữ dội nhằm vào nhóm Houthi ở Yemen. Ông Trump cũng tuyên bố Iran phải "ngay lập tức" cắt đứt hỗ trợ cho lực lượng này.
- Ngày 7/4/2025, Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ và Iran sẽ tổ chức đàm phán trực tiếp tại Oman. Iran nói sẽ là đàm phán gián tiếp nhưng xác nhận cuộc gặp.
- Ngày 12/4/2025, vòng đàm phán đầu tiên giữa Mỹ và Iran diễn ra tại Oman. Phía Iran xác nhận cuộc đàm phán “gián tiếp” với Mỹ “mang tính xây dựng” và diễn ra trong “bầu không khí hiệu quả, bình tĩnh và tích cực”. Trong khi đó, Nhà Trắng đánh giá cuộc đàm diễn ra trong bầu không khí “rất tích cực và mang tính xây dựng”, đồng thời coi đây là “một bước tiến trong việc đạt được kết quả có lợi cho cả hai bên”.
- Ngày 19/4/2025, Mỹ và Iran tiến hành vòng đàm phán gián tiếp thứ hai tại Rome (Italy)./.
Đăng Nghị (tổng hợp)
