Phong cách viết báo Hồ Chí Minh và những bài học lớn

Hà Nội (TTXVN 20/6/2023)

Suốt hơn nửa thế kỷ gắn bó với báo chí, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại một sự nghiệp đồ sộ - trên 2.000 bài viết với 169 bút danh, đăng ở nhiều tờ báo trong và ngoài nước, bằng tiếng Việt, Pháp, Hán, Nga, Anh… với chủ đề đa dạng, sinh động, văn phong vừa độc đáo, vừa gần gũi, dễ hiểu. Tinh thần báo chí, thái độ với báo chí và cách viết báo của Người đã để lại những bài học lớn cho những người làm báo hôm nay.

* “Viết cho ai, viết để làm gì, viết như thế nào?”

Từng là người viết báo, quản lý báo chí và đã đào tạo ra nhiều người viết báo nên “cẩm nang” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt ra cho các nhà báo Việt Nam rất cụ thể, rõ ràng, sâu sắc và ngắn gọn.

“Viết cho ai?” - tức là đối tượng chính nào sẽ đọc bài báo của mình viết ra? Trong tư duy của Bác, đối tượng của báo chí không chỉ dành riêng cho một tầng lớp nào đó mà nhất thiết phải hướng về “đại đa số dân chúng”. Tính chất báo chí, theo Bác, chính là tinh thần quần chúng và tính chiến đấu...”.

Năm 1966-1967, khi sưu tầm tư liệu để hoàn thành cuốn sách về Chủ tịch Hồ Chí Minh, Jean Lacouture - một nhà báo, nhà văn nhà sử học lớn người Pháp đã thốt lên: “Sự đóng góp của Nguyễn Ái Quốc cho tờ Le Paria rất to lớn, ngày nay đọc lại những bài báo của ông vẫn thấy vô cùng hứng thú. Văn phong của Nguyễn là văn phong của một nhà luận chiến tài ba…”.

“Viết để làm gì?” - Vì suốt cuộc đời tập trung làm cách mạng, nên tính mục đích “viết để làm gì” của Bác vì thế cũng rất rõ. Ngày 16/4/1959, tại Đại hội lần thứ II Hội Nhà báo Việt Nam, Người đã nêu rõ mục đích viết báo: “Về nội dung viết, các cô, các chú gọi là “đề tài”, thì tất cả những bài Bác viết chỉ có một đề tài là: chống thực dân đế quốc, chống phong kiến địa chủ, tuyên truyền độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Duyên nợ của Bác với báo chí là như vậy đó” (1). Ngay số ra mắt, báo Người cùng khổ mà Bác là chủ bút cũng nêu rõ mục đích là “Giải phóng con người” ở các thuộc địa.

“Viết như thế nào?” - Bác dạy: “Trước hết là cần phải tránh cái lối viết “rau muống”, nghĩa là lằng nhằng “trường giang đại hải”, làm cho người xem như là “chắt chắt vào rừng xanh”. Mình viết ra cốt để giáo dục, cổ động, nếu người xem mà không nhớ được, không hiểu được, là viết không đúng, nhằm không đúng mục đích. Mà muốn cho người xem hiểu được, nhớ được, làm được thì phải viết cho đúng trình độ của người xem, viết rõ ràng, gọn gàng, chớ dùng chữ nhiều” (2).

Ngay từ bài đăng báo đầu tiên “Bản yêu sách của nhân dân An Nam” năm 1919, Bác đã chuyển thành bài “Việt Nam yêu cầu ca” viết theo thể lục bát để chuyển về trong nước cho đồng bào đọc dễ thuộc, dễ nhớ.

Bác còn dạy: “Khi viết xong một bài, tự mình phải xem lại ba, bốn lần, sửa chữa lại cẩn thận. Tốt hơn nữa là đưa nhờ một vài người ít văn hóa xem và hỏi họ những câu nào, chữ nào họ không hiểu thì sửa lại cho dễ hiểu” (3).

* Viết ngắn gọn, đầy đủ, hấp dẫn

- Viết ngắn gọn, súc tích

Bác viết báo với nội dung không cao siêu, không chung chung, mà đi thẳng vào vấn đề. Đề tài mà Người chọn viết luôn nhằm vào mục tiêu đã định; chính vì vậy rất ngắn gọn, súc tích.

Thể hiện rõ nét phong cách này là bản Tuyên ngôn Độc lập. Chỉ gói gọn trong 1.003 chữ, Tuyên ngôn Độc lập đã hội tụ đầy đủ bối cảnh lịch sử, nguyên nhân, thời cơ cho việc hình thành một nhà nước mới - Việt Nam dân chủ cộng hòa. Nguồn sinh khí của cả một dân tộc được hồi sinh và thăng hoa thông qua những lời văn súc tích của Bác. Miêu tả về thời cơ, nguyên nhân mà nhân dân ta giành được chính quyền, lập nên chế độ dân chủ cộng hòa, Bác chỉ “gói” vào trong 9 chữ: “Pháp chạy, Nhật hàng, vua Bảo Đại thoái vị” ...

Phong cách viết ngắn gọn, súc tích của Bác còn được thể hiện rõ khi Người viết: Chánh cương vắn tắt của Đảng với 276 chữ; Sách lược vắn tắt của Đảng, 253 chữ; Chương trình tóm tắt của Đảng, 178 chữ; Điều lệ vắn tắt của Đảng Cộng sản Việt Nam, 603 chữ, nhưng lại đáp ứng được đầy đủ tất cả các tiêu chí làm thành cương lĩnh của một đảng chính trị trong Hội nghị thành lập Đảng đầu năm 1930...

 - Viết đủ những thông tin cơ bản cần thiết

Trong viết báo, Bác rất chú trọng chuyển tải đúng và chuyển tải đủ những thông tin cơ bản cần thiết đến người đọc. Đây cũng là một phong cách ấn tượng của nhà báo cách mạng Hồ Chí Minh.

Bác thường sử dụng các con số thống kê. Khi giữ trọng trách Chủ tịch Đảng, Chủ tịch nước, công việc hằng ngày rất bận, vậy mà hằng ngày Bác vẫn thu thập tin tức từ các báo đài ở cả trong và ngoài nước, từ đọc sách, từ nghe và đọc các báo cáo của các cấp, các ngành. Bao giờ Bác cũng thẩm tra lại những tin tức, những con số cho chính xác. Những bài báo của Bác tuy ngắn, nhưng những câu viết hàm chứa những nhận định, thông tin có chiều sâu, đầy đủ, có nguồn tin cậy.

Những bài báo của Bác đưa lại thông tin cho người đọc một cách hữu hiệu, vì luôn chú ý tuân thủ tính mục đích, có trọng tâm, trọng điểm; tin gì cần viết kỹ, tin gì chỉ viết qua, để tránh tình trạng thông tin chính không tập trung viết mà lại sa vào những tiểu tiết không quan trọng.

- Viết hay, hấp dẫn người đọc

Theo Bác điều hấp dẫn của một bài báo không phải là dùng những từ ngữ cho “kêu”, cho “oai”, cho “bóng bẩy” mà là dùng những từ ngữ chính xác, lột tả được bản chất của vấn đề; có khi còn dùng cả lối chơi chữ, ẩn dụ, trào lộng, dí dỏm làm cho người đọc dễ có ấn tượng.

Bác hay phê bình những cán bộ, đảng viên có “bệnh hay nói chữ, ham dùng chữ, bệnh sính dùng chữ nước ngoài”, dùng những ngôn từ không sát hợp đối tượng, nội dung không phù hợp, không chú ý xem độc giả có hiểu hay không. Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn lắng nghe nhân dân, nói tiếng nói của nhân dân nên Người sử dụng ca dao, tục ngữ ngay cả trong những bài báo có tính chính luận. Người diễn giải những vấn đề về lý luận chính trị, về chủ nghĩa Mác-Lênin một cách rõ ràng, dễ hiểu, không rườm rà.

Viết cả nghìn bài báo, nhưng mỗi bài viết của Bác đều có sự hấp dẫn riêng. Những lời kêu gọi thì toát lên hừng hực khí thế, quyết tâm; lời chúc thì chứa chan cảm xúc; những bài chính luận lại hào sảng; những bức thư gửi cho các ngành, các giới, các em học sinh, thanh niên, thiếu niên, nhi đồng tràn đầy tình cảm thân thương... Viết về bọn thực dân đế quốc thì khảng khái, cương trực, ý tứ mai mỉa mà thâm thúy sâu cay…

* Học tập phong cách viết báo của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Có thể khẳng định rằng, viết báo theo phong cách của Chủ tịch Hồ Chí Minh là viết một cách dung dị, dễ hiểu, đề cập đến những vấn đề cụ thể, thiết thực của cuộc sống, của đất nước bằng ngôn ngữ Việt trong sáng và tinh tế nhất.

Học tập phong cách viết báo của Người, đại đa số những người làm báo Việt Nam luôn cố gắng xác định rõ đối tượng (viết cho ai), mục đích (viết để làm gì), hình thức (viết như thế nào) cho mỗi bài báo. Nhờ đó, thông tin báo chí đã thu hút được sự quan tâm của dư luận, tạo được dư luận xã hội phản đối những cái xấu, ủng hộ những điều tốt, nhân rộng những điển hình tiên tiến, gương “người tốt, việc tốt” trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đồng thời, kiên quyết đấu tranh phản bác những quan điểm, luận điệu xuyên tạc, thù địch để bảo vệ nền tảng tư tưởng, đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, làm thất bại chiến lược “diễn biến hòa bình” của các thế lực thù địch. Nhiều nhà báo đã có một văn phong báo chí thể hiện rõ tính cách, trình độ và bản lĩnh của riêng mình.

Trong xã hội hiện đại, nhu cầu chuyển tải thông tin qua các loại hình báo chí ngày càng lớn và đa dạng, cả về thể loại và phương tiện - báo chí đa phương tiện. Vì vậy, nhà báo càng cần phải có năng lực nghiên cứu, tổng kết thực tiễn; phát hiện và chuyển tải vấn đề từ thực tiễn lên mặt báo…

Đặc biệt, nhà báo cần trung thực trong tác nghiệp báo chí. Đây là đức tính, phẩm chất đạo đức nghề nghiệp quan trọng, là nền tảng của người làm báo. Mọi thông tin đưa ra công luận phải phản ánh đúng bản chất sự thật khách quan, nhà báo phải có bản lĩnh để giữ cho ngòi bút không bị bẻ cong trước những cám dỗ.

Nhà báo phải xác định đúng nội dung, hình thức thể hiện, cách diễn đạt tối ưu, phù hợp với lối sống, trình độ học vấn, kiến thức, truyền thống văn hóa cũng như yêu cầu, đặc điểm riêng của từng đối tượng. Đồng thời, xác định đúng mục đích của bài viết là để tuyên truyền, giải thích, cổ động; nhắc nhở, phê bình hay khen ngợi nêu gương...

Để làm được điều này, mỗi nhà báo luôn tích cực, tự giác học tập, rèn luyện, kiên trì, bản lĩnh và đặc biệt tâm huyết với nghề, tận tâm với công việc, với mỗi chủ đề mình định viết. Sử dụng câu từ, văn phong, ngôn ngữ phù hợp, hấp dẫn để phản ánh sự việc thông qua đó nhắc nhở, khuyên răn, phê bình, đấu tranh, khen ngợi, chia sẻ… là điều mà các nhà báo cần đặc biệt chú ý để viết, để sáng tạo những bài báo hay, chạm được vào cảm xúc của độc giả/khán giả, cũng là để hoàn thành “sứ mệnh” của mình./.

                                                                                                Minh Duyên (tổng hợp)

(1): Hồ Chí Minh toàn tập, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, t.12, tr. 171
(2), Sđd, t.8, tr. 209
(3): Tạ Ngọc Tấn. Hồ Chí Minh về vấn đề báo chí. Cục xuất bản, Hà Nội, 1995, tr.139.